Theo vấn đề Gettier, có những trường hợp một người tin điều đúng, có lý do tốt để tin, nhưng ta vẫn thấy rõ là người đó không biết, vì niềm tin ấy đúng một cách tình cờ. Từ đó, định nghĩa quen thuộc rằng tri thức là niềm tin đúng có biện minh bị xem là chưa đủ.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Hiếm có bài báo nào trong triết học ngắn như bài của Edmund Gettier, chỉ khoảng ba trang, mà lại sinh ra cả một ngành nhỏ. Tập này mình kể vì sao mấy ví dụ đơn giản lại khó gỡ đến vậy, và người ta đã thử vá ra sao.
Định nghĩa tri thức trước Gettier là gì?
Từ thời Plato, đã có ý tưởng rằng biết một điều thì hơn là chỉ đoán trúng. Trong một đối thoại của Plato, nhân vật thử đề xuất rằng tri thức là niềm tin đúng kèm theo một lời giải thích, rồi chính đối thoại ấy cũng không chốt được. Thế kỷ hai mươi, người ta nói gọn thành ba điều kiện.
Điều kiện thứ nhất, điều được biết phải đúng. Điều kiện thứ hai, người biết phải tin điều đó. Điều kiện thứ ba, niềm tin phải có biện minh, tức có lý do tốt, chứ không phải đoán bừa.
Ba điều kiện này nghe rất hợp lý. Người đoán xổ số trúng thì có niềm tin đúng nhưng không có lý do, nên ta không nói người ấy biết. Có đủ cả ba thì có vẻ là biết.
Cho đến đầu thập niên sáu mươi của thế kỷ trước, định nghĩa này được dạy như một điểm xuất phát an toàn.
Những phản ví dụ khiến định nghĩa sụp đổ
Ví dụ dễ nhớ nhất thật ra có từ trước Gettier, thường được gắn với Bertrand Russell: chiếc đồng hồ chết. Bạn nhìn chiếc đồng hồ trong sân ga, nó chỉ hai giờ, và bạn tin bây giờ là hai giờ. Đồng hồ ấy xưa nay vẫn chạy đúng, nên bạn có lý do tốt. Và đúng là lúc đó hai giờ thật. Nhưng chiếc đồng hồ đã chết từ hôm qua, đúng lúc hai giờ.
Bạn có niềm tin, niềm tin đúng, và có lý do. Thế mà hầu như ai nghe cũng cảm thấy bạn không biết bây giờ là mấy giờ. Bạn chỉ may mắn.
Bài báo của Gettier năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba đưa ra hai trường hợp cùng kiểu. Một trong số đó, đại ý, có người tin chắc đồng nghiệp sẽ được nhận việc và đồng nghiệp đó có mười đồng xu trong túi, nên suy ra người được nhận việc có mười đồng xu trong túi. Hoá ra chính anh ta mới được nhận, và tình cờ túi anh ta cũng có mười đồng xu.
Điểm chung của mọi trường hợp kiểu Gettier là một khoảng hở giữa lý do và sự thật. Lý do dẫn ta tới kết luận, sự thật làm kết luận đúng, nhưng hai thứ không nối với nhau. Ở giữa là may mắn.
Các cách vá: thêm điều kiện thứ tư
Phản ứng đầu tiên của giới triết học là thêm điều kiện. Có người đề xuất rằng niềm tin không được dựa trên một tiền đề sai. Trong ví dụ mười đồng xu, người kia đã dựa vào một tiền đề sai là đồng nghiệp sẽ được nhận việc. Nghe có vẻ được.
Nhưng người ta nhanh chóng dựng được những trường hợp không có tiền đề sai nào mà vẫn là may mắn. Ví dụ nổi tiếng là vùng quê có nhiều chuồng trại giả. Bạn đi xe qua một vùng mà, không hề biết, dân địa phương dựng rất nhiều mặt tiền chuồng trại bằng bìa. Bạn nhìn đúng vào cái chuồng thật duy nhất và nghĩ đó là một cái chuồng. Bạn tin đúng, không suy từ tiền đề sai nào, nhưng phần lớn người ta vẫn thấy bạn không thật sự biết.
Một hướng khác là thuyết độ tin cậy: biết là khi niềm tin được tạo ra bởi một quá trình thường cho ra kết quả đúng, như mắt nhìn trong điều kiện tốt. Nhưng nó gặp khó với ví dụ chuồng giả, vì mắt bạn vẫn đáng tin, chỉ có môi trường là bẫy.
Rồi còn những đề xuất về độ an toàn của niềm tin, về việc niềm tin phải bám theo sự thật trong các tình huống gần giống. Mỗi điều kiện mới lại sinh ra một phản ví dụ mới. Đến giờ, chưa có công thức nào được giới chuyên môn chấp nhận rộng rãi.
Có nên bỏ hẳn việc định nghĩa tri thức?
Sau nhiều thập niên vá rồi vỡ, một số triết gia đề xuất đổi hướng. Nổi bật là quan điểm cho rằng tri thức là một khái niệm cơ bản, không phân tích được thành niềm tin cộng thêm các thành phần khác.
Một hướng khác đi từ thực nghiệm: các nhà triết học thực nghiệm đem các ví dụ Gettier hỏi người thuộc nhiều nền văn hoá. Kết quả ban đầu có báo cáo về khác biệt giữa các nhóm, nhưng nhiều nghiên cứu làm lại về sau lại thấy trực giác Gettier khá phổ biến ở nhiều nơi. Chuyện này vẫn đang được nghiên cứu tiếp.
Cũng có người cho rằng ta không cần một định nghĩa chặt mới dùng được khái niệm. Ta dùng chữ trò chơi rất giỏi mà không định nghĩa được nó.
Dù theo hướng nào, cái mà Gettier để lại không phải một đáp án, mà là một chuẩn mực: một định nghĩa tốt phải chịu được những phản ví dụ khéo léo nhất mà người khác nghĩ ra.
Vì sao chuyện này không chỉ là trò chơi chữ?
Nghe qua, vấn đề Gettier giống một câu đố cho người rảnh rỗi. Nhưng nó chạm tới câu hỏi rất thật: khi nào ta được phép nói mình biết, và khi nào chỉ là đang may.
Trong khoa học, một mô hình có thể dự đoán đúng vì một lý do sai, và chỉ lộ ra khi điều kiện thay đổi.
Ngày nay, khi máy móc trả lời rất trôi chảy, câu hỏi này lại nóng lên theo một cách mới. Một câu trả lời đúng chưa chắc đến từ một quá trình đáng tin. Phân biệt được hai điều đó là kỹ năng cốt lõi của người có học.
Lần tới bạn thấy mình chắc chắn về điều gì, thử hỏi thêm một câu: nếu sự thật hơi khác đi một chút, lý do của mình có còn dẫn tới đúng chỗ không.
Câu hỏi thường gặp
Edmund Gettier có viết thêm nhiều về chủ đề này không?
Theo những gì thường được kể lại, ông viết rất ít trong suốt sự nghiệp, và bài báo ngắn năm ấy gần như là công trình duy nhất làm ông nổi tiếng. Đó là một trường hợp hiếm khi một bài ngắn tạo ra cả một hướng nghiên cứu.
Vì sao gọi là niềm tin có biện minh?
Biện minh nghĩa là có lý do chính đáng để tin, như bằng chứng, quan sát, hay suy luận hợp lý. Từ này phân biệt người tin có căn cứ với người chỉ đoán trúng.
Ví dụ chuồng trại giả nói lên điều gì?
Nó cho thấy môi trường quanh ta cũng ảnh hưởng tới việc ta có biết hay không. Cùng một cái nhìn, ở vùng bình thường thì là biết, ở vùng đầy đồ giả thì lại chỉ là may.
Vấn đề Gettier có liên quan tới trí tuệ nhân tạo không?
Có liên quan về mặt ý tưởng. Một hệ thống có thể đưa ra câu trả lời đúng nhờ những mẫu hình bề mặt, và ta khó biết nó đúng vì hiểu hay vì tình cờ trùng. Câu hỏi khi nào một kết quả đúng là đáng tin chính là câu hỏi Gettier ở dạng mới.
Nhận thức luận là ngành gì?
Nhận thức luận là nhánh triết học nghiên cứu tri thức: biết là gì, ta biết bằng cách nào, giới hạn của hiểu biết ở đâu. Những câu hỏi về bằng chứng, về hoài nghi và về độ tin cậy của giác quan đều thuộc ngành này.
