Khác biệt cốt lõi giữa Mill và Kant là chỗ đặt thước đo đúng sai. Với Mill, hành động đúng là hành động làm tăng tổng hạnh phúc cho mọi người bị ảnh hưởng. Với Kant, hành động đúng là hành động theo một nguyên tắc mà ta có thể muốn mọi người cùng làm theo, bất kể kết quả.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Gần như mọi tranh luận đạo đức hôm nay, từ y khoa tới chính sách, đều mang dấu vết của hai cách nghĩ này. Tập này mình đặt hai ông cạnh nhau, xem mỗi bên mạnh ở đâu, yếu ở đâu, và vì sao chưa ai thắng hẳn.
Chủ nghĩa vị lợi bắt đầu từ đâu?
Người đặt nền là Jeremy Bentham, cuối thế kỷ mười tám. Ông đề xuất một tiêu chuẩn đơn giản đến táo bạo: điều đúng là điều đem lại hạnh phúc lớn nhất cho số đông nhất. Mọi luật lệ, phong tục, kể cả những thứ được tôn sùng, đều phải qua phép thử ấy.
Bentham là nhà cải cách. Ông dùng tiêu chuẩn đó để chỉ trích những hình phạt tàn bạo vô ích, và quan tâm cả đến nỗi đau của loài vật, với ý rằng câu hỏi không phải là chúng có biết suy luận không, mà là chúng có biết đau khổ không.
John Stuart Mill, lớn lên trong vòng ảnh hưởng của Bentham, viết cuốn Chủ nghĩa vị lợi vào giữa thế kỷ mười chín. Ông sửa một điểm quan trọng: không phải mọi niềm vui đều ngang nhau. Niềm vui trí tuệ, thẩm mỹ, đạo đức có phẩm chất cao hơn niềm vui xác thịt.
Ông có câu rất nổi tiếng, đại ý thà làm một con người bất mãn còn hơn làm một con lợn thoả mãn. Câu này cứu chủ nghĩa vị lợi khỏi lời chê là triết học của lợn, nhưng cũng khiến người ta hỏi lại: ai là người xếp hạng các niềm vui.
Kant đặt đúng sai vào đâu?
Immanuel Kant viết các tác phẩm đạo đức chính vào cuối thế kỷ mười tám. Với ông, giá trị đạo đức của một hành động không nằm ở kết quả, mà ở ý chí làm điều đúng vì đó là bổn phận. Người giúp đỡ vì thấy vui và người giúp đỡ vì biết mình phải làm có thể làm cùng một việc, nhưng chỉ người sau mới hành động có giá trị đạo đức theo nghĩa của Kant.
Công cụ chính của ông là mệnh lệnh tuyệt đối. Một cách phát biểu là: chỉ hành động theo nguyên tắc mà bạn có thể muốn nó trở thành luật chung cho mọi người. Thử với lời hứa gian. Nếu ai cũng hứa gian khi tiện, thì lời hứa mất hết ý nghĩa, và chính việc hứa gian cũng không làm được nữa.
Cách phát biểu thứ hai được nhắc nhiều hơn ngày nay: hãy đối xử với nhân tính, nơi mình và nơi người khác, luôn như mục đích, không bao giờ chỉ như phương tiện. Chữ chỉ ở đây rất quan trọng. Ta vẫn nhờ người bán hàng, nhưng không được coi họ như một món đồ.
Ý tưởng về phẩm giá con người không thể đem ra đổi chác nằm ở lõi của nhiều quan niệm hiện đại về quyền.
Hai bên va nhau ở chỗ nào?
Ví dụ kinh điển là kẻ sát nhân gõ cửa. Bạn của bạn đang trốn trong nhà, kẻ sát nhân hỏi người đó ở đâu. Theo trực giác của hầu hết chúng ta, nói dối lúc này là đúng. Một người theo vị lợi đồng ý ngay, vì nói dối cứu được một mạng.
Kant, trong một bài viết cuối đời trả lời một nhà tư tưởng người Pháp, lại cho rằng không được nói dối kể cả trong tình huống ấy. Nhiều người theo Kant ngày nay thấy kết luận này quá cứng và tìm cách đọc lại ông mềm hơn, ví dụ phân biệt nguyên tắc đúng với cách áp dụng máy móc.
Ngược lại, chủ nghĩa vị lợi gặp khó với những tình huống mà phép cộng hạnh phúc đòi ta hy sinh một người vô tội. Một bác sĩ có năm bệnh nhân cần năm nội tạng khác nhau, và một người khoẻ mạnh vừa vào khám. Phép tính thô cho ra một kết luận mà gần như ai cũng thấy là ghê rợn.
Người theo vị lợi đáp lại bằng cách tính cả hệ quả xa: không ai dám đi khám nếu bệnh viện được phép làm thế. Cuộc đối đáp kiểu này đã kéo dài hơn một thế kỷ.
Có con đường thứ ba không?
Có. Từ giữa thế kỷ hai mươi, đạo đức học đức hạnh, vốn có gốc từ Aristotle, được nhiều triết gia đưa trở lại. Thay vì hỏi hành động nào đúng, nó hỏi một người tốt sẽ làm gì, và làm sao để trở thành người như thế.
Đạo đức học đức hạnh coi trọng sự khôn ngoan thực tiễn, tức khả năng nhìn ra điều cần làm trong hoàn cảnh cụ thể, thứ không quy được thành công thức. Với nó, kẻ sát nhân gõ cửa không phải là một bài toán nguyên tắc, mà là một tình huống cần phán đoán của người có nhân cách.
Điểm yếu thường bị chỉ ra là nó khó cho lời khuyên cụ thể khi người ta thật sự bối rối. Bảo hãy làm như người tốt sẽ làm thì chưa giúp được bao nhiêu nếu chính ta không biết người tốt sẽ làm gì.
Ngày nay, nhiều nhà đạo đức học không đứng hẳn về một phía, mà dùng cả ba như ba cặp kính, mỗi cặp làm rõ một khía cạnh của cùng một tình huống.
Vì sao chuyện này quan trọng ngoài giảng đường?
Khi một hội đồng y khoa quyết định ai được ghép tạng trước, họ đang cân giữa tối đa hoá số năm sống và đối xử công bằng với từng người. Đó chính là Mill và Kant ngồi chung bàn.
Khi một doanh nghiệp bàn có nên giấu một lỗi nhỏ của sản phẩm để tránh hoang mang, cuộc tranh luận lại quay về hai câu hỏi: kết quả nào tốt hơn cho mọi người, và nguyên tắc nào ta có thể chấp nhận cho mọi doanh nghiệp.
Hiểu hai trường phái không cho ta đáp án sẵn. Nó cho ta ngôn ngữ để nói rõ mình đang cân cái gì, và nhận ra khi người khác chỉ chọn lý thuyết nào có lợi cho mình trong từng lúc.
Có lẽ câu hỏi đáng giữ lại là: khi kết quả tốt và nguyên tắc đúng kéo về hai phía, bạn sẵn lòng trả giá cho bên nào.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa vị lợi có phải là ích kỷ không?
Không. Chủ nghĩa vị lợi đòi tính hạnh phúc của tất cả mọi người liên quan một cách ngang nhau, và hạnh phúc của bản thân không được tính nặng hơn người khác. Thật ra nó thường bị chê là đòi hỏi quá nhiều, chứ không phải quá ích kỷ.
Mệnh lệnh tuyệt đối khác mệnh lệnh có điều kiện thế nào?
Mệnh lệnh có điều kiện có dạng nếu muốn điều này thì hãy làm điều kia, như muốn khoẻ thì tập thể dục. Mệnh lệnh tuyệt đối thì ràng buộc mọi người có lý trí, bất kể họ muốn gì.
Vị lợi hành động và vị lợi quy tắc khác nhau ra sao?
Vị lợi hành động đánh giá từng hành động riêng theo hệ quả của nó. Vị lợi quy tắc thì hỏi quy tắc nào, nếu mọi người cùng theo, sẽ đem lại kết quả tốt nhất, và đánh giá hành động theo quy tắc đó.
Kant có bị phê bình là quá cứng nhắc không?
Có, nhất là quan điểm không được nói dối kể cả để cứu người. Nhiều nhà nghiên cứu Kant đã đề xuất cách đọc mềm hơn, nhưng việc ông có thật sự cứng nhắc hay không vẫn còn được bàn luận.
Nên bắt đầu đọc Mill hay Kant trước?
Cuốn Chủ nghĩa vị lợi của Mill ngắn và dễ đọc hơn, hợp để bắt đầu. Tác phẩm đạo đức của Kant khó hơn nhiều, nên đọc kèm một bản dẫn nhập hoặc bình giải tốt.
