Khi thể chai, bó sợi thần kinh nối hai bán cầu não, bị cắt, mỗi bán cầu tiếp tục hoạt động nhưng không còn chia sẻ trực tiếp thông tin với bên kia. Các thí nghiệm cho thấy một nửa não có thể nhìn thấy, biết và điều khiển tay làm một việc mà nửa kia, vốn giữ khả năng nói, hoàn toàn không hay biết.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Những thí nghiệm này nằm trong số những thí nghiệm kỳ lạ nhất của khoa học thần kinh, và chúng đặt lại câu hỏi tưởng như hiển nhiên: trong mỗi người có bao nhiêu cái tâm trí. Tập này mình kể chúng đã phát hiện ra gì, và chỗ nào còn tranh cãi.
Một ca mổ để chặn cơn động kinh lan
Ở một số bệnh nhân động kinh nặng, cơn co giật bắt đầu ở một bên não rồi lan sang bên kia qua thể chai. Từ giữa thế kỷ hai mươi, một số bác sĩ phẫu thuật thử cắt thể chai để ngăn cơn lan rộng. Đầu thập niên sáu mươi, các bác sĩ ở California thực hiện thủ thuật này cho một nhóm bệnh nhân, và cơn động kinh giảm rõ rệt.
Điều ngạc nhiên là trong đời sống thường ngày, những bệnh nhân này trông gần như bình thường. Họ nói chuyện, đi lại, làm việc nhà, không ai nhận ra có gì khác.
Nhà sinh học thần kinh Roger Sperry, cùng nghiên cứu sinh trẻ Michael Gazzaniga ở Viện Công nghệ California, nghi rằng sự bình thường ấy che giấu điều gì đó. Họ thiết kế những thí nghiệm để gửi thông tin chỉ tới một bên não.
Mấu chốt là giải phẫu thị giác: những gì nằm ở nửa trái tầm nhìn được đưa tới bán cầu phải, và ngược lại. Tay trái do bán cầu phải điều khiển, tay phải do bán cầu trái.
Biết mà không nói được
Ở phần lớn người, khả năng nói nằm chủ yếu ở bán cầu trái. Khi một hình ảnh, ví dụ cái thìa, được chiếu chớp nhoáng vào nửa phải tầm nhìn, tức tới bán cầu trái, bệnh nhân nói ngay: cái thìa.
Khi cùng hình ảnh ấy được chiếu vào nửa trái tầm nhìn, tới bán cầu phải, bệnh nhân nói mình không thấy gì. Nhưng khi được yêu cầu dùng tay trái mò trong một túi đồ vật để chọn thứ vừa thấy, tay trái lấy đúng cái thìa.
Bán cầu phải đã thấy, đã hiểu, đã hành động đúng. Nó chỉ không có lời để nói ra, còn bán cầu trái, phần đang trả lời câu hỏi, thật sự không biết.
Các thí nghiệm khác cho thấy bán cầu phải làm tốt hơn ở một số việc về không gian, như ghép hình, nhận diện khuôn mặt, trong khi bán cầu trái mạnh về ngôn ngữ và suy luận theo chuỗi. Năm một nghìn chín trăm tám mươi mốt, Sperry nhận giải Nobel y học cho những phát hiện về chuyên môn hoá chức năng của hai bán cầu.
Bộ máy diễn giải của bán cầu trái
Gazzaniga về sau nổi tiếng với một thí nghiệm mà ông kể lại nhiều lần. Bán cầu trái của một bệnh nhân được cho xem hình chân gà, bán cầu phải được cho xem cảnh tuyết phủ. Rồi bệnh nhân chọn tranh liên quan bằng mỗi tay.
Tay phải chọn con gà, hợp với chân gà. Tay trái chọn cái xẻng xúc tuyết, hợp với cảnh tuyết mà chỉ bán cầu phải thấy. Khi được hỏi vì sao chọn xẻng, bán cầu trái, không hề biết về cảnh tuyết, trả lời ngay một cách tự tin: vì cần xẻng để dọn chuồng gà.
Câu trả lời không phải là nói dối. Bán cầu trái thật sự tin vào lời giải thích ấy. Gazzaniga gọi đó là bộ máy diễn giải: một cơ chế luôn dựng câu chuyện hợp lý cho hành vi của chính mình, kể cả khi không có thông tin.
Phát hiện này vượt ra ngoài bệnh nhân não tách đôi. Nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy người bình thường cũng hay đưa ra lý do cho lựa chọn của mình mà thật ra không phải lý do thật.
Một người hay hai người?
Câu hỏi triết học nóng nhất là: một bệnh nhân não tách đôi có một hay hai ý thức. Sperry từng cho rằng mỗi bán cầu có thể có ý thức riêng. Nhiều nhà triết học đã dựa vào các ca này để đặt lại câu hỏi về sự thống nhất của bản ngã.
Có những báo cáo về xung đột giữa hai tay, như tay này cài nút áo, tay kia cởi ra, dù hiếm và thường xuất hiện chủ yếu trong thời gian đầu sau mổ.
Nhưng những nghiên cứu gần đây phức tạp hơn. Một nhóm nghiên cứu ở Hà Lan cho rằng ở các bệnh nhân họ kiểm tra, cả hai tay và lời nói đều phản ánh được thông tin từ cả hai nửa tầm nhìn trong một số điều kiện, gợi ý rằng ý thức có thể vẫn thống nhất dù tri giác bị tách. Kết quả này gây tranh cãi và chưa được chấp nhận rộng rãi.
Thêm một khó khăn: số bệnh nhân não tách đôi còn sống và có thể nghiên cứu ngày càng ít, vì thuốc và các phương pháp khác đã thay thế thủ thuật này.
Những hiểu lầm phổ biến về não trái não phải
Từ những nghiên cứu này, văn hoá đại chúng sinh ra huyền thoại người não trái lý trí, người não phải sáng tạo. Đây là một sự phóng đại lớn.
Đúng là có chuyên môn hoá giữa hai bán cầu, nhưng ở người có não nguyên vẹn, hai bán cầu làm việc liên tục cùng nhau qua thể chai. Các nghiên cứu chụp não trên số đông người không tìm thấy bằng chứng cho việc người ta thuộc kiểu não trái hay não phải.
Sáng tạo, toán học, âm nhạc đều cần nhiều vùng ở cả hai bên. Ngôn ngữ, dù lệch trái ở đa số người, cũng cần bán cầu phải để hiểu ngữ điệu, ẩn dụ, câu đùa.
Bài học sâu hơn của não tách đôi có lẽ không phải về trái và phải, mà về chính ta: có thể một phần lớn những gì ta nói về lý do của mình là câu chuyện mà bộ máy diễn giải kể lại sau khi mọi việc đã xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Thể chai là gì?
Thể chai là bó sợi thần kinh lớn nhất nối hai bán cầu não, gồm hàng trăm triệu sợi. Nó cho phép hai nửa não chia sẻ thông tin gần như tức thì.
Người sinh ra không có thể chai có giống bệnh nhân não tách đôi không?
Không hoàn toàn. Người sinh ra thiếu thể chai thường phát triển những đường kết nối khác, nên ít biểu hiện tách biệt như người bị cắt thể chai khi đã trưởng thành.
Ngày nay còn mổ cắt thể chai không?
Thủ thuật này vẫn được dùng trong một số trường hợp động kinh nặng không đáp ứng phương pháp khác, thường dưới dạng cắt một phần. Quyết định thuộc về các bác sĩ chuyên khoa thần kinh.
Vì sao bệnh nhân não tách đôi trông bình thường trong đời sống?
Vì trong điều kiện bình thường, mắt đảo liên tục nên cả hai bán cầu đều thấy gần như mọi thứ, và hai bán cầu còn chia sẻ thông tin qua những đường gián tiếp khác. Chỉ trong thí nghiệm có kiểm soát, sự tách biệt mới lộ ra.
Michael Gazzaniga là ai?
Ông là nhà khoa học thần kinh người Mỹ, bắt đầu sự nghiệp với nghiên cứu não tách đôi khi còn là nghiên cứu sinh của Sperry, và được xem là một trong những người đặt nền cho khoa học thần kinh nhận thức.
