Bài toán khó của ý thức là câu hỏi vì sao những quá trình vật lý trong não lại kèm theo trải nghiệm từ bên trong, cái cảm giác thấy màu đỏ, nghe tiếng mưa, đau một cú va. Khoa học có thể giải thích não phân biệt màu ra sao, nhưng vì sao việc phân biệt ấy lại có cảm giác gì đó, thay vì diễn ra trong bóng tối, thì vẫn là câu hỏi mở.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Giữa thập niên chín mươi, một triết gia trẻ người Úc đặt tên cho câu hỏi này, và cái tên ấy định hình cả một lĩnh vực nghiên cứu. Tập này mình kể vì sao nó khó, và những ai đang cố giải nó.
Bài toán dễ và bài toán khó
David Chalmers chia câu hỏi về ý thức thành hai loại. Những bài toán dễ là giải thích các chức năng: não tập trung chú ý ra sao, tích hợp thông tin từ các giác quan thế nào, điều khiển hành vi, báo cáo trạng thái bên trong. Gọi là dễ không phải vì chúng đơn giản, mà vì ta biết loại câu trả lời cần tìm: một cơ chế.
Bài toán khó thì khác. Giả sử ta đã giải thích đầy đủ mọi chức năng ấy. Vẫn còn lại câu hỏi: vì sao tất cả những xử lý đó lại đi kèm trải nghiệm. Vì sao không chỉ là một cỗ máy xử lý thông tin hoàn hảo nhưng bên trong không có cảm giác gì.
Triết gia gọi những phẩm chất cảm nhận được của trải nghiệm là cảm tính. Màu đỏ của quả ớt như nó hiện ra với bạn, cái đau nhói của kim chích, mùi phở buổi sáng.
Chalmers cho rằng không có cơ chế chức năng nào, tự nó, giải thích được tại sao có cảm tính. Đó là chỗ khoảng cách giải thích hiện ra.
Con dơi, Mary và thây ma
Trước Chalmers, đã có những thí nghiệm tư duy nổi tiếng. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, Thomas Nagel hỏi: làm một con dơi thì thế nào. Dơi định vị bằng tiếng vang. Ta có thể biết hết sinh học của dơi mà vẫn không biết cảm giác từ bên trong của việc định vị bằng âm thanh ra sao.
Năm một nghìn chín trăm tám mươi hai, Frank Jackson kể về Mary, một nhà khoa học thần kinh biết mọi điều về thị giác màu nhưng sống cả đời trong căn phòng trắng đen. Ngày cô bước ra và lần đầu thấy quả cà chua đỏ, cô có học thêm được gì không. Nếu có, thì kiến thức vật lý đầy đủ vẫn chưa phải là tất cả.
Điều thú vị là chính Jackson về sau đổi ý, chấp nhận rằng mọi thứ đều là vật lý, và tìm cách giải thích vì sao lập luận ban đầu của mình sai.
Chalmers thêm thí nghiệm thây ma triết học: một sinh vật giống hệt ta từng nguyên tử, hành xử y hệt, nhưng không có trải nghiệm nào bên trong. Nếu ta hình dung được một sinh vật như vậy mà không mâu thuẫn, thì ý thức có vẻ là thứ gì đó thêm vào ngoài vật lý. Nhiều triết gia phản bác rằng hình dung được không có nghĩa là có thể có thật.
Các lý thuyết khoa học đang cạnh tranh
Trong khi triết gia tranh luận, các nhà thần kinh học tìm những tương quan thần kinh của ý thức: hoạt động não nào đi kèm việc ta ý thức được một kích thích, và hoạt động nào xảy ra mà ta không hề hay biết.
Lý thuyết không gian làm việc toàn cục, phát triển từ ý tưởng của Bernard Baars và được Stanislas Dehaene đưa vào phòng thí nghiệm, cho rằng ta ý thức được một thông tin khi nó được phát rộng khắp não, cho nhiều hệ thống cùng dùng.
Lý thuyết thông tin tích hợp của Giulio Tononi đi theo hướng khác: ý thức tương ứng với mức độ một hệ thống tích hợp thông tin như một khối không chia được. Lý thuyết này có hệ quả lạ, như gán một mức ý thức nhỏ cho cả những hệ vật lý đơn giản.
Vài năm gần đây, hai phe đã cùng thiết kế các thí nghiệm đối đầu để kiểm tra dự đoán của nhau. Kết quả không ủng hộ trọn vẹn bên nào, và đi kèm một cuộc tranh cãi công khai khá gay gắt về việc lý thuyết nào đáng gọi là khoa học.
Có thể bài toán khó không có thật?
Một số triết gia, như Daniel Dennett, cho rằng bài toán khó là một ảo ảnh. Khi đã giải thích hết các chức năng, kể cả việc ta tin chắc mình có trải nghiệm đặc biệt, thì không còn gì phải giải thích thêm. Quan điểm gần đây hơn gọi là thuyết ảo tưởng: cảm giác rằng có cảm tính là do bộ não tự mô tả mình một cách giản lược.
Ở cực bên kia, một số người cho rằng ý thức là đặc tính cơ bản của vật chất, có mặt ở mọi nơi ở dạng sơ khai. Quan điểm này gọi là phiếm tâm luận, nghe kỳ lạ nhưng có những triết gia nghiêm túc bảo vệ.
Giữa hai cực là rất nhiều lập trường, và một cuộc khảo sát triết gia chuyên nghiệp cho thấy đa số tin rằng tâm trí là vật lý, nhưng không ít người vẫn tin có một bài toán khó thật sự.
Có một giai thoại đáng nhớ: năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, nhà thần kinh học Christof Koch cược với Chalmers một thùng rượu vang rằng trong hai mươi lăm năm, khoa học sẽ tìm ra cơ chế thần kinh rõ ràng của ý thức. Hai mươi lăm năm sau, Koch thừa nhận thua cược.
Vì sao câu hỏi này không chỉ của triết gia
Câu hỏi về ý thức có hệ quả rất thực tế. Bác sĩ cần biết một bệnh nhân không phản ứng có còn ý thức hay không. Đã có nghiên cứu dùng chụp não để giao tiếp với một số bệnh nhân tưởng như hoàn toàn không phản ứng.
Nó cũng quyết định cách ta đối xử với loài vật: loài nào có trải nghiệm, loài nào có thể đau. Và nó quay lại với sức nóng mới khi máy móc nói chuyện ngày càng giống người.
Nếu ta không có một lý thuyết về ý thức, ta không có cách đáng tin để trả lời một cỗ máy có cảm thấy gì hay không. Ta chỉ có hành vi bên ngoài, mà hành vi thì có thể được bắt chước.
Có lẽ điều khiêm nhường nhất mà bài toán khó nhắc ta là: thứ quen thuộc nhất với mỗi người, trải nghiệm của chính mình, lại là thứ khoa học hiểu ít nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ý thức và tỉnh táo có giống nhau không?
Không hẳn. Tỉnh táo là trạng thái thức của não, còn ý thức theo nghĩa của bài toán khó là có trải nghiệm chủ quan. Khi mơ, ta không tỉnh nhưng vẫn có trải nghiệm.
Tương quan thần kinh của ý thức là gì?
Đó là những hoạt động não tối thiểu đủ để có một trải nghiệm cụ thể. Tìm ra chúng là việc của khoa học thần kinh, nhưng tìm ra tương quan chưa phải là giải thích vì sao có trải nghiệm.
Máy tính có thể có ý thức không?
Giới chuyên môn chưa thống nhất. Theo một số lý thuyết chức năng, hệ nào có tổ chức phù hợp đều có thể có ý thức, còn theo lý thuyết thông tin tích hợp, máy tính thông thường có mức ý thức rất thấp dù hành xử thông minh.
Thuyết ảo tưởng về ý thức có nói rằng ta không có trải nghiệm không?
Không hẳn. Thuyết này nói rằng cách ta hình dung trải nghiệm như những phẩm chất bí ẩn không giải thích được là một ảo tưởng do não tạo ra. Việc diễn đạt chính xác quan điểm này cũng là một phần tranh luận.
Đọc gì để tìm hiểu thêm về ý thức?
Bài báo năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm của Chalmers khá dễ đọc. Cuốn sách của Stanislas Dehaene về ý thức và bộ não trình bày góc nhìn thực nghiệm rõ ràng.
