Bài toán xe điện cho thấy con người không phán xét đúng sai chỉ bằng phép cộng số mạng. Cùng một kết quả là một người chết thay cho năm người, nhưng kéo cần gạt thì nhiều người thấy chấp nhận được, còn tự tay đẩy một người xuống đường ray thì đa số thấy là sai.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Bài toán này hay bị đem ra làm trò đùa trên mạng, nhưng gốc của nó là một câu hỏi nghiêm túc của đạo đức học. Tập này mình kể nó sinh ra thế nào, các biến thể nói lên điều gì, và vì sao đến nay chưa có lời giải làm vừa lòng mọi phía.
Bài toán xe điện sinh ra từ đâu?
Phiên bản đầu tiên được nhà triết học người Anh Philippa Foot nêu ra trong một bài báo cuối thập niên sáu mươi của thế kỷ trước. Bà không nhằm bàn chuyện tàu xe, mà dùng nó để soi một nguyên tắc cũ của đạo đức học: khác biệt giữa chủ ý gây hại và gây hại như một hệ quả phụ.
Tình huống gốc là một chiếc xe điện mất phanh lao về phía năm người. Người lái có thể bẻ sang một nhánh khác, nơi có một người. Hầu hết mọi người cho rằng nên bẻ lái.
Về sau, nhà triết học Mỹ Judith Jarvis Thomson đặt cho nó cái tên bài toán xe điện và thêm vào những biến thể khiến nó trở nên khó chịu hơn nhiều.
Điều đáng chú ý là cả hai bà đều không tìm câu trả lời cho riêng tình huống xe điện. Họ dùng nó như một ống kính để nhìn vào cấu trúc của trực giác đạo đức.
Vì sao kéo cần gạt khác với đẩy một người?
Biến thể nổi tiếng nhất là cây cầu. Bạn đứng trên cầu, xe lao về phía năm người. Cạnh bạn có một người rất to lớn. Nếu đẩy người đó xuống, thân thể họ sẽ chặn được xe. Một người chết, năm người sống, đúng như khi kéo cần gạt. Vậy mà phần lớn người được hỏi từ chối.
Nếu chỉ đếm số mạng, hai trường hợp như nhau. Vậy khác ở đâu. Một cách giải thích dựa trên nguyên tắc hệ quả kép: khi kéo cần gạt, cái chết của người ở nhánh phụ là hệ quả không mong muốn. Khi đẩy người trên cầu, chính thân thể người đó là phương tiện để cứu năm người kia.
Một cách giải thích khác nhấn vào sự tiếp xúc trực tiếp và việc dùng một con người như công cụ. Kant chắc sẽ nói đẩy người là đối xử với họ chỉ như phương tiện. Nhưng Thomson đã dựng thêm biến thể đường ray vòng, nơi người ở nhánh phụ cũng thành vật chặn xe, mà nhiều người vẫn thấy kéo cần gạt là được. Biến thể này làm cách giải thích hệ quả kép lung lay.
Đến nay, giới triết học vẫn chưa thống nhất được nguyên tắc nào giải thích gọn mọi phản ứng. Có người kết luận rằng trực giác của ta không nhất quán, và đó chính là phát hiện quan trọng.
Khoa học thần kinh nói gì về những phản ứng này?
Đầu những năm hai nghìn, nhóm của nhà tâm lý học Joshua Greene cho người tham gia nằm trong máy chụp não và trả lời các biến thể xe điện. Họ báo cáo rằng tình huống đẩy người kích hoạt mạnh hơn những vùng não gắn với cảm xúc, còn tình huống cần gạt nghiêng về những vùng gắn với tính toán.
Từ đó Greene đề xuất mô hình hai quá trình: một hệ cảm xúc nhanh, phản đối việc tự tay gây hại, và một hệ suy tính chậm, cân nhắc kết quả. Mô hình này có ảnh hưởng lớn nhưng cũng bị phê bình nhiều, cả về cách đo lẫn về cách diễn giải.
Điều cần cẩn thận là đừng nhảy từ chuyện não làm gì sang chuyện điều gì là đúng. Biết rằng một phản ứng đến từ cảm xúc chưa có nghĩa phản ứng đó sai. Có thể cảm xúc ấy đang mang một hiểu biết đạo đức mà phép tính bỏ sót.
Đây là một ranh giới quen thuộc trong triết học: mô tả cách con người phán xét là việc của khoa học, còn hỏi ta nên phán xét thế nào vẫn là câu hỏi của đạo đức học.
Bài toán xe điện có vô dụng trong đời thật không?
Lời chê phổ biến nhất là đời thật chẳng bao giờ có xe mất phanh và một người to lớn đứng sẵn trên cầu. Thí nghiệm tư duy cố ý loại bỏ chi tiết để tách riêng một yếu tố, giống như phòng thí nghiệm loại bỏ gió để đo vật rơi.
Khi xe tự lái xuất hiện, câu hỏi bỗng trở nên cụ thể. Một khảo sát trực tuyến quy mô rất lớn, công bố cuối thập niên trước với hàng triệu câu trả lời từ khắp thế giới, cho thấy ưu tiên đạo đức của người dân khác nhau đáng kể giữa các vùng văn hoá.
Tuy vậy, nhiều kỹ sư cho rằng xe tự lái hiếm khi rơi vào lựa chọn sạch sẽ như vậy. Việc thật sự là giảm tốc sớm và tránh tình huống nguy hiểm từ xa. Bài toán xe điện có ích để hiểu giá trị, nhưng không phải bản thiết kế.
Trong y tế, trong phân bổ nguồn lực khan hiếm, những câu hỏi cùng cấu trúc xuất hiện thường xuyên hơn ta tưởng, chỉ là chậm hơn và không có cần gạt.
Cái bài toán thật sự để lại cho chúng ta
Giá trị lớn nhất của bài toán xe điện không nằm ở đáp án, mà ở chỗ nó buộc ta nói rõ nguyên tắc của mình. Bạn từ chối đẩy người vì sao. Vì không được dùng con người làm công cụ. Vậy với đường ray vòng thì sao.
Mỗi lần trả lời là một lần ta thấy nguyên tắc mình tưởng là vững hoá ra có ngoại lệ. Đó là cách đạo đức học tiến lên: không phải bằng cách tìm một công thức, mà bằng cách mài các nguyên tắc vào nhau.
Cũng có những triết gia cho rằng nên tin vào trực giác ở các tình huống cụ thể hơn là vào lý thuyết đẹp đẽ. Có người lại cho rằng trực giác chỉ là thói quen tiến hoá, nên lý thuyết phải được ưu tiên. Hai phía này vẫn đang tranh luận.
Lần tới thấy ai đó đùa về bài toán xe điện, bạn có thể hỏi thêm một câu: nếu không được đếm số mạng, bạn sẽ dựa vào điều gì để quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc hệ quả kép là gì?
Đó là nguyên tắc cho rằng một hành động có kết quả xấu đôi khi vẫn được phép, nếu kết quả xấu chỉ là hệ quả phụ được lường trước chứ không phải mục đích hay phương tiện. Nguyên tắc này có gốc từ đạo đức học trung cổ và vẫn được dùng trong đạo đức y khoa.
Người theo chủ nghĩa vị lợi trả lời bài toán xe điện thế nào?
Một người theo vị lợi thuần tuý sẽ chọn cứu năm người trong cả hai trường hợp, vì kết quả như nhau. Nhiều người theo vị lợi tinh tế hơn thì thêm vào những hệ quả dài hạn, như việc sống trong một xã hội cho phép đẩy người khác sẽ đáng sợ ra sao.
Có ai thử bài toán xe điện ngoài đời thật chưa?
Đã có những nghiên cứu dùng thực tế ảo hoặc tình huống mô phỏng để xem người ta hành động có giống lời nói không. Kết quả cho thấy lời nói và hành động không phải lúc nào cũng khớp, nhưng các nghiên cứu này còn nhỏ và đang được bàn tiếp.
Vì sao các triết gia thích dùng thí nghiệm tư duy?
Vì nó cho phép giữ nguyên mọi yếu tố và chỉ thay một chi tiết, điều mà đời thật không cho phép. Thí nghiệm tư duy giúp tách riêng nguyên tắc nào đang làm việc trong phán xét của ta.
Bài toán xe điện có câu trả lời đúng không?
Chưa có câu trả lời được giới triết học chấp nhận chung. Giá trị của nó là làm lộ ra những nguyên tắc ngầm và mâu thuẫn trong trực giác, để từ đó ta suy nghĩ cẩn thận hơn.
