Thị trường quả chanh mô tả điều xảy ra khi người bán biết chất lượng hàng còn người mua thì không: người mua chỉ chịu trả giá trung bình, người có hàng tốt thấy thiệt nên rút đi, chất lượng trung bình tụt xuống, giá lại tụt theo, và có khi cả thị trường sụp. Chữ quả chanh trong tiếng lóng Mỹ chỉ chiếc xe cũ hỏng hóc.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Bài báo này từng bị vài tạp chí lớn từ chối vì bị cho là tầm thường hoặc sai, rồi ba mươi năm sau đem về giải Nobel cho tác giả. Tập này mình kể vì sao một ý tưởng tưởng như hiển nhiên lại thay đổi kinh tế học.
Chợ xe cũ và cái vòng xoáy đi xuống
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi, nhà kinh tế trẻ George Akerlof công bố bài báo về thị trường quả chanh. Ví dụ của ông là chợ xe hơi cũ. Có xe tốt, có xe tồi. Người bán biết xe mình thuộc loại nào. Người mua thì không thể biết chắc chỉ bằng cách nhìn và chạy thử.
Vì không phân biệt được, người mua chỉ chịu trả mức giá ứng với chất lượng trung bình. Với người có xe tốt, giá ấy quá thấp, họ thà giữ xe lại. Khi họ rút đi, chất lượng trung bình trên chợ giảm, người mua lại hạ giá chịu trả, và thêm một lớp xe khá rút đi.
Vòng xoáy ấy có thể dừng ở một thị trường chỉ còn xe tồi, hoặc trong trường hợp cực đoan, không còn giao dịch nào, dù có người muốn bán xe tốt và có người muốn mua xe tốt với giá hợp lý.
Ở Việt Nam, ai từng mua xe máy cũ hay điện thoại cũ đều hiểu cảm giác này: không biết máy đã thay đồ chưa, đã ngập nước chưa, nên luôn mặc cả như thể đang mua món tồi nhất.
Lựa chọn bất lợi: không chỉ xe cũ
Hiện tượng Akerlof mô tả được gọi là lựa chọn bất lợi: chính sự thiếu thông tin khiến những người tham gia thị trường bị chọn lệch về phía bất lợi.
Ví dụ kinh điển khác là bảo hiểm y tế tự nguyện. Người biết mình có nguy cơ cao mua bảo hiểm nhiều hơn. Công ty phải tăng phí để bù. Phí cao làm người khoẻ mạnh bỏ đi. Nhóm còn lại càng rủi ro, phí càng tăng.
Akerlof còn bàn tới thị trường tín dụng ở các nước đang phát triển, nơi người cho vay khó đánh giá người vay, dẫn tới lãi suất rất cao và nhiều người tử tế không vay được.
Cần phân biệt với rủi ro đạo đức, một khái niệm họ hàng: đó là khi người được bảo vệ thay đổi hành vi sau giao dịch, như lái xe ẩu hơn vì đã có bảo hiểm. Lựa chọn bất lợi xảy ra trước giao dịch, rủi ro đạo đức xảy ra sau.
Vì sao một ý tưởng hiển nhiên lại bị từ chối?
Theo chính Akerlof kể lại, bài báo bị ba tạp chí từ chối trước khi được đăng. Một phản biện cho rằng nó quá tầm thường. Một người khác cho rằng nếu nó đúng thì kinh tế học sẽ phải khác đi, nên nó không thể đúng.
Lời từ chối thứ hai, nhìn lại, là lời khen vô tình. Mô hình thị trường chuẩn khi ấy mặc định mọi bên có thông tin như nhau về hàng hoá. Akerlof cho thấy chỉ cần nới một giả định ấy, kết luận về hiệu quả của thị trường có thể sụp đổ.
Giá trị của bài báo không nằm ở việc phát hiện người bán xe hay nói dối, điều ai cũng biết. Nó nằm ở chỗ biến trực giác ấy thành một mô hình chặt chẽ, chỉ ra chính xác cơ chế làm thị trường thất bại.
Đây là một mẫu hình quen thuộc trong học thuật: điều hiển nhiên chỉ trở thành tri thức khi có người chỉ ra được hệ quả không hiển nhiên của nó.
Tín hiệu và sàng lọc: hai lối thoát
Nếu thông tin bất cân xứng làm hỏng thị trường, thì thị trường thật làm sao vẫn sống. Michael Spence đưa ra lời giải thứ nhất: tín hiệu. Bên biết nhiều làm một việc tốn kém mà chỉ bên có chất lượng tốt mới sẵn lòng làm, để chứng tỏ mình.
Ví dụ nổi tiếng của Spence là bằng cấp. Trong mô hình đơn giản nhất của ông, ngay cả khi học không làm người ta giỏi thêm, bằng cấp vẫn có giá trị vì người có năng lực cao thấy việc lấy bằng ít tốn kém hơn, nên bằng cấp phân loại được người. Mô hình này gây nhiều tranh luận vì nó gợi ý một phần giáo dục chỉ là để báo hiệu.
Joseph Stiglitz đưa ra lời giải thứ hai: sàng lọc. Bên biết ít thiết kế các lựa chọn khiến bên kia tự bộc lộ. Công ty bảo hiểm đưa ra nhiều gói với mức tự chi trả khác nhau, người rủi ro thấp sẽ chọn gói có mức tự chi trả cao và phí thấp.
Năm hai nghìn không trăm linh một, Akerlof, Spence và Stiglitz cùng nhận giải Nobel kinh tế cho những công trình về thị trường có thông tin bất cân xứng.
Những thể chế sinh ra để chống quả chanh
Khi nhìn qua lăng kính Akerlof, rất nhiều thứ quen thuộc bỗng có lý do tồn tại. Bảo hành là cách người bán xe tốt chứng tỏ mình, vì người bán xe tồi không dám hứa sửa miễn phí.
Thương hiệu là tài sản được xây qua nhiều năm, chỉ đáng giữ nếu bán hàng tốt, nên nó là một lời cam kết. Dịch vụ kiểm định độc lập, đánh giá của người mua trước trên các sàn thương mại, giấy chứng nhận, đều là cách thu hẹp khoảng cách thông tin.
Ở các chợ truyền thống, mối quen đóng vai trò tương tự. Người bán giữ khách quen bằng cách không lừa họ, vì một khách quen đáng giá hơn một lần chặt chém.
Lần tới bạn trả thêm tiền cho một món hàng có bảo hành hay có thương hiệu, hãy nhớ rằng phần tiền thêm ấy có thể chính là cái giá của thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là quả chanh?
Trong tiếng lóng Mỹ, quả chanh chỉ chiếc xe hơi bị lỗi, mua về mới phát hiện hỏng hóc. Akerlof dùng từ này cho xe cũ chất lượng kém.
Lựa chọn bất lợi và rủi ro đạo đức khác nhau thế nào?
Lựa chọn bất lợi xảy ra trước giao dịch, do một bên che giấu đặc điểm của mình. Rủi ro đạo đức xảy ra sau giao dịch, do một bên thay đổi hành vi khi đã được bảo vệ.
Bảo hiểm bắt buộc liên quan gì tới lựa chọn bất lợi?
Khi bảo hiểm là bắt buộc với mọi người, cả người khoẻ lẫn người ốm đều tham gia, nên vòng xoáy người khoẻ bỏ đi được hạn chế. Đây là một trong những lập luận kinh tế cho bảo hiểm bắt buộc.
Đánh giá trực tuyến có giải quyết được vấn đề quả chanh không?
Chúng giúp thu hẹp khoảng cách thông tin, nhưng lại sinh ra vấn đề mới như đánh giá giả. Vì vậy các sàn phải liên tục tìm cách kiểm tra độ tin cậy của đánh giá.
George Akerlof còn nổi tiếng với công trình nào khác?
Ông nghiên cứu nhiều về vai trò của chuẩn mực, bản sắc và tâm lý trong kinh tế, và viết chung với Robert Shiller một cuốn sách về tâm lý thị trường.
