Trong cuốn Của cải của các dân tộc, cụm từ bàn tay vô hình chỉ xuất hiện đúng một lần, để nói rằng một người lo cho lợi ích riêng nhiều khi bị dẫn dắt tới việc thúc đẩy lợi ích chung, dù đó không phải ý định của họ. Smith không viết rằng thị trường luôn tự điều chỉnh hoàn hảo, và ông dành nhiều trang cảnh báo những người buôn bán tìm cách câu kết.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Ít ẩn dụ nào được trích nhiều mà được đọc ít như bàn tay vô hình. Tập này mình quay về chính văn bản của Smith, xem ông thật sự viết gì, và kinh tế học hiện đại đã biến ý ấy thành gì.
Adam Smith không chỉ là nhà kinh tế
Adam Smith là giáo sư triết học đạo đức ở Scotland thế kỷ mười tám. Cuốn sách đầu tiên làm ông nổi tiếng, Lý thuyết về tình cảm đạo đức, ra đời năm một nghìn bảy trăm năm mươi chín, bàn về sự đồng cảm: khả năng con người đặt mình vào vị trí người khác.
Mười bảy năm sau, năm một nghìn bảy trăm bảy mươi sáu, ông xuất bản Của cải của các dân tộc, tác phẩm thường được xem là khởi đầu của kinh tế học hiện đại.
Đã có thời người ta nói về vấn đề Adam Smith: làm sao một người viết về đồng cảm lại viết về lợi ích riêng. Phần lớn các nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng không có mâu thuẫn. Smith xem con người vừa có lòng tự lợi vừa có lòng đồng cảm, và mỗi cuốn sách soi một mặt.
Ông coi hai cuốn là một công trình, và sửa cuốn về đạo đức cho tới cuối đời.
Người bán thịt, người nấu bia và người làm bánh
Câu nổi tiếng nhất của Smith không có chữ bàn tay. Ông viết, đại ý, chúng ta có bữa tối không phải nhờ lòng tốt của người bán thịt, người nấu bia hay người làm bánh, mà nhờ họ quan tâm tới lợi ích của chính họ.
Ý ông là trong một xã hội lớn, ta không thể trông vào lòng tốt của người lạ để có mọi thứ cần dùng. Trao đổi tự nguyện cho phép hàng nghìn người không quen biết phối hợp với nhau, mỗi người chỉ cần lo phần việc của mình.
Ông minh hoạ sức mạnh của phân công lao động bằng xưởng làm kim ghim: một người làm từ đầu tới cuối được rất ít kim mỗi ngày, còn khi chia thành nhiều công đoạn cho nhiều người, năng suất tăng lên gấp bội.
Nhưng chính Smith cũng cảnh báo mặt trái: một người cả đời chỉ làm một thao tác đơn giản có nguy cơ trở nên kém hiểu biết, và ông đề xuất nhà nước nên lo giáo dục cho người lao động.
Bàn tay vô hình xuất hiện ở đâu?
Trong Của cải của các dân tộc, cụm từ xuất hiện ở một đoạn khá kỹ thuật bàn về việc vì sao các nhà buôn thích đầu tư trong nước hơn ra nước ngoài, vì họ yên tâm hơn khi vốn ở gần. Smith nói rằng khi làm vậy vì an toàn của chính mình, họ được một bàn tay vô hình dẫn tới việc làm lợi cho nền kinh tế trong nước.
Trong Lý thuyết về tình cảm đạo đức, cụm từ xuất hiện một lần nữa, nói rằng người giàu, dù tham lam, vẫn không ăn hết được sản phẩm của đất đai mình, nên vô tình phân phối nhu yếu phẩm cho người khác. Smith còn dùng cụm này trong một tiểu luận về lịch sử thiên văn, theo nghĩa hoàn toàn khác.
Nghĩa là trong tác phẩm của Smith, bàn tay vô hình là một hình ảnh thoáng qua, không phải học thuyết trung tâm. Phải đến thế kỷ hai mươi, cụm từ này mới được các nhà kinh tế đẩy lên thành biểu tượng cho thị trường tự do.
Một số nhà sử học tư tưởng còn tranh luận liệu Smith dùng nó một cách nghiêm túc hay có phần mỉa mai. Câu hỏi này vẫn chưa ngã ngũ.
Smith cảnh giác với ai?
Người đọc Smith kỹ thường ngạc nhiên vì ông nghi ngờ giới buôn bán nhiều đến mức nào. Ông viết, đại ý, người cùng nghề hiếm khi gặp nhau, kể cả để vui chơi, mà cuộc trò chuyện không kết thúc bằng một âm mưu chống lại công chúng hay một mưu mẹo tăng giá.
Ông cảnh báo rằng mọi đề xuất luật lệ đến từ giới buôn bán cần được xem xét rất cẩn thận, vì lợi ích của họ không bao giờ trùng hẳn với lợi ích chung.
Smith phê phán các đặc quyền độc quyền, các công ty được nhà nước ban quyền buôn bán độc chiếm. Với ông, cạnh tranh là điều kiện để lợi ích riêng phục vụ lợi ích chung. Không có cạnh tranh, bàn tay vô hình không vận hành.
Ông cũng thừa nhận vai trò của nhà nước trong quốc phòng, tư pháp, và những công trình công cộng mà tư nhân không có lợi để làm.
Kinh tế học hiện đại biến ý ấy thành gì?
Giữa thế kỷ hai mươi, Kenneth Arrow, Gérard Debreu và những người khác chứng minh bằng toán học cái gọi là định lý phúc lợi thứ nhất: trong những điều kiện nhất định, cân bằng của thị trường cạnh tranh là hiệu quả, theo nghĩa không thể làm ai tốt hơn mà không làm ai đó tệ đi.
Đây có thể xem là phiên bản chặt chẽ của bàn tay vô hình. Nhưng điều quan trọng nằm ở chữ điều kiện: cạnh tranh hoàn hảo, thông tin đầy đủ, không có tác động ngoại lai như ô nhiễm, không có hàng hoá công cộng. Ngoài đời, những điều kiện ấy hiếm khi đủ.
Vì vậy, kinh tế học hiện đại dành rất nhiều công sức nghiên cứu những chỗ thị trường thất bại, và cách sửa chúng. Định lý cũng nói rằng hiệu quả không đồng nghĩa với công bằng.
Có lẽ cách đọc trung thực nhất về Smith là: ông thấy sức mạnh phối hợp kỳ diệu của trao đổi, và cũng thấy rõ nó cần khung khổ gì để vận hành. Bạn thấy mình đang nhớ nửa nào của ông.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tay vô hình có phải do Adam Smith nghĩ ra?
Cụm từ này đã được vài tác giả dùng trước ông theo những nghĩa khác. Smith là người làm nó nổi tiếng, nhưng phải tới thế kỷ hai mươi nó mới thành biểu tượng của kinh tế thị trường.
Lý thuyết về tình cảm đạo đức nói về điều gì?
Cuốn sách giải thích phán xét đạo đức hình thành từ khả năng đồng cảm, và đưa ra hình ảnh người quan sát vô tư trong lòng mỗi người, một tiếng nói nội tâm giúp ta tự đánh giá hành vi của mình.
Adam Smith có ủng hộ nhà nước không can thiệp gì không?
Không hoàn toàn. Ông ủng hộ tự do thương mại và phê phán đặc quyền độc quyền, nhưng cũng cho rằng nhà nước cần lo quốc phòng, tư pháp, công trình công cộng và giáo dục cơ bản.
Tác động ngoại lai là gì?
Đó là ảnh hưởng của một giao dịch lên người không tham gia giao dịch, như khói nhà máy làm hại hàng xóm. Khi có tác động ngoại lai, giá thị trường không phản ánh đúng chi phí xã hội.
Đọc Adam Smith thì nên bắt đầu từ đâu?
Có thể bắt đầu với những chương đầu của Của cải của các dân tộc về phân công lao động, rồi đọc các phần đầu của Lý thuyết về tình cảm đạo đức để thấy mặt kia của ông.
