Lợi thế so sánh nói rằng hai bên vẫn cùng được lợi khi trao đổi, kể cả khi một bên làm mọi thứ giỏi hơn bên kia, nếu mỗi bên tập trung vào việc mà mình phải hy sinh ít nhất để làm. Điều quyết định không phải ai giỏi hơn, mà là cái giá tương đối của mỗi việc với từng bên.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Có một giai thoại rằng nhà toán học Stanislaw Ulam từng thách nhà kinh tế Paul Samuelson kể ra một mệnh đề trong khoa học xã hội vừa đúng vừa không hiển nhiên. Samuelson chọn lợi thế so sánh. Tập này mình giải thích vì sao.
Bài toán vải và rượu
Năm một nghìn tám trăm mười bảy, nhà kinh tế người Anh David Ricardo trình bày ý tưởng này trong cuốn sách về các nguyên lý kinh tế chính trị và thuế. Ví dụ của ông chỉ có hai nước và hai mặt hàng: Anh và Bồ Đào Nha, vải và rượu.
Trong ví dụ, Bồ Đào Nha làm cả vải lẫn rượu tốn ít công lao động hơn Anh. Tức là Bồ Đào Nha giỏi hơn ở cả hai. Trực giác bảo rằng Bồ Đào Nha chẳng cần buôn bán với Anh làm gì.
Ricardo chỉ ra điều ngược lại. Bồ Đào Nha giỏi hơn Anh nhiều ở rượu, chỉ giỏi hơn một chút ở vải. Nếu Bồ Đào Nha dồn sức làm rượu, Anh dồn sức làm vải, rồi đổi cho nhau, cả hai nước đều có nhiều vải và rượu hơn so với khi mỗi nước tự làm tất cả.
Thoạt nghe như ảo thuật. Chìa khoá nằm ở một khái niệm mà ngày nay sinh viên kinh tế học từ những tuần đầu: chi phí cơ hội.
Chi phí cơ hội: cái giá của việc không làm việc khác
Chi phí cơ hội của một việc là thứ tốt nhất bạn phải bỏ để làm việc đó. Một giờ Bồ Đào Nha dùng làm vải là một giờ không dùng làm rượu, thứ nó làm rất giỏi. Với Bồ Đào Nha, vải đắt theo nghĩa này.
Với Anh, làm rượu kém hiệu quả đến mức một giờ làm rượu bỏ phí rất nhiều vải có thể làm được. Với Anh, rượu đắt. Mỗi nước có lợi thế so sánh ở mặt hàng mà chi phí cơ hội của mình thấp hơn nước kia.
Ví dụ gần gũi hơn: một luật sư giỏi có thể đánh máy nhanh hơn thư ký của mình. Nhưng mỗi giờ luật sư ngồi đánh máy là một giờ không tư vấn khách hàng, việc đem lại nhiều giá trị hơn nhiều. Thuê thư ký đánh máy là có lợi cho cả hai, dù luật sư giỏi hơn ở cả hai việc.
Ý tưởng vì thế không chỉ là về thương mại quốc tế. Nó giải thích vì sao trong một gia đình, một tổ, một công ty, người ta chia việc theo cái giá tương đối chứ không theo ai giỏi nhất.
Vì sao ý tưởng này phản trực giác?
Lý do đầu tiên là ta quen nghĩ theo năng lực tuyệt đối: ai giỏi hơn thì làm. Adam Smith trước đó đã nói về lợi thế tuyệt đối, mỗi nước làm thứ mình làm giỏi nhất. Ricardo đi xa hơn, cho thấy ngay cả nước không giỏi nhất ở thứ gì vẫn có chỗ đứng trong trao đổi.
Lý do thứ hai là ta hay nghĩ thương mại như một cuộc đấu, bên này thắng thì bên kia thua. Lợi thế so sánh cho thấy trao đổi tự nguyện có thể làm cả hai bên được lợi, vì nó cho phép tổng sản lượng lớn hơn.
Samuelson giải thích lý do ông chọn mệnh đề này: việc nó đúng về logic thì nhà toán học không cần tranh cãi, còn việc nó không hiển nhiên thì được chứng minh bởi hàng nghìn người thông minh chưa bao giờ hiểu được nó.
Lời ấy hơi gay gắt, nhưng đúng là trong các cuộc tranh luận công cộng, ý tưởng lợi thế so sánh thường bị hiểu sai hoặc bị bỏ qua.
Những điều mô hình gốc bỏ qua
Mô hình của Ricardo đơn giản có chủ ý, và các nhà kinh tế biết rõ những giả định của nó. Nó giả định người lao động chuyển từ ngành này sang ngành kia dễ dàng, không mất việc, không phải học lại. Ngoài đời, chuyển đổi tốn kém và có thể kéo dài nhiều năm.
Nó nói rằng cả nước được lợi tính tổng, nhưng không nói mọi người đều được lợi. Các mô hình về sau, như của Stolper và Samuelson, chỉ ra rằng thương mại có thể làm một số nhóm trong nước thiệt đi, ngay cả khi tổng thể có lợi. Ai bù đắp cho người thiệt là câu hỏi của chính sách, không phải của mô hình.
Nó cũng nhìn lợi thế như thứ cố định. Thực tế, lợi thế có thể thay đổi theo thời gian nhờ học hỏi, đầu tư, công nghệ. Một ngành hôm nay chưa có lợi thế có thể có lợi thế ngày mai.
Những giới hạn này không làm ý tưởng sai, mà cho thấy nó là điểm khởi đầu của suy nghĩ, không phải điểm kết thúc.
Lợi thế so sánh trong đời sống cá nhân
Ý tưởng của Ricardo có một hệ quả dễ chịu cho mỗi người: bạn không cần là người giỏi nhất ở bất cứ việc gì để có giá trị trong một tập thể. Chỉ cần bạn có cái giá tương đối khác người khác, đã có chỗ để trao đổi có lợi.
Nó cũng gợi ý một câu hỏi thực tế khi chia việc: thay vì hỏi ai làm việc này giỏi nhất, hãy hỏi nếu người này làm việc này, ta mất gì ở việc khác.
Nhiều trưởng nhóm giỏi mắc lỗi giữ mọi việc quan trọng cho mình vì mình làm tốt nhất. Lợi thế so sánh nhắc rằng thời gian của họ có chi phí cơ hội rất cao.
Lần tới bạn ôm một việc chỉ vì mình làm nhanh hơn người khác, thử hỏi xem cái giờ ấy đang lấy đi của bạn điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Lợi thế tuyệt đối khác lợi thế so sánh thế nào?
Lợi thế tuyệt đối là làm một việc tốn ít nguồn lực hơn người khác. Lợi thế so sánh là làm một việc với chi phí cơ hội thấp hơn. Một bên có thể có lợi thế tuyệt đối ở mọi việc nhưng không thể có lợi thế so sánh ở mọi việc.
David Ricardo là ai?
Ông là nhà kinh tế học cổ điển người Anh, từng làm môi giới chứng khoán rất thành công trước khi chuyển sang viết về kinh tế. Ông cũng là thành viên nghị viện Anh.
Lợi thế so sánh có nghĩa là thương mại luôn tốt cho mọi người không?
Không. Nó cho thấy tổng lợi ích có thể tăng, nhưng việc phân chia lợi ích giữa các nhóm là chuyện khác. Một số người có thể bị thiệt, và đó là đề tài của nhiều nghiên cứu và tranh luận chính sách.
Ví dụ vải và rượu có thật không?
Đó là ví dụ minh hoạ với số liệu giả định của Ricardo, không phải số liệu thật. Ông chọn hai nước có quan hệ buôn bán lâu đời để ý tưởng dễ hình dung.
Paul Samuelson là ai?
Ông là nhà kinh tế học Mỹ, người đầu tiên của nước Mỹ nhận giải Nobel kinh tế. Cuốn giáo trình kinh tế học của ông được dùng rộng rãi trong nhiều thập niên.
