Ngôn ngữ ký hiệu Nicaragua ra đời khi trẻ khiếm thính ở Nicaragua lần đầu được tập trung vào các trường học, từ cuối thập niên bảy mươi. Nhà trường dạy đọc môi tiếng Tây Ban Nha và thất bại, nhưng ở sân chơi và trên xe buýt, các em tự tạo ra một hệ ký hiệu chung. Mỗi lớp trẻ nhỏ tuổi gia nhập lại làm cho nó có quy tắc hơn, cho tới khi nó thành một ngôn ngữ đầy đủ.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Các nhà ngôn ngữ học thường phải dựng lại lịch sử ngôn ngữ từ dấu vết hàng nghìn năm. Ở Nicaragua, lần đầu tiên họ được tận mắt chứng kiến một ngôn ngữ ra đời. Tập này mình kể câu chuyện ấy.
Trước khi có trường, chỉ có ký hiệu tại gia
Trước cuối thập niên bảy mươi, người khiếm thính ở Nicaragua phần lớn sống rải rác, mỗi người trong gia đình mình, ít có cơ hội gặp nhau. Không có một ngôn ngữ ký hiệu chung nào.
Mỗi trẻ khiếm thính thường cùng gia đình nghĩ ra một bộ cử chỉ riêng để giao tiếp, gọi là ký hiệu tại gia. Bộ cử chỉ ấy có ích nhưng hạn chế: vốn ký hiệu nhỏ, ít cấu trúc, và chỉ dùng được trong nhà.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy, một trung tâm giáo dục đặc biệt mở ở thủ đô Managua, rồi vài năm sau có thêm một trường dạy nghề cho thanh thiếu niên khiếm thính. Lần đầu tiên, hàng trăm trẻ khiếm thính ở cùng một chỗ.
Nhà trường theo phương pháp phổ biến thời ấy: dạy trẻ đọc môi và nói tiếng Tây Ban Nha. Kết quả rất hạn chế. Nhưng ngoài giờ học, ở sân chơi và trên xe buýt, một điều khác đang diễn ra.
Một ngôn ngữ tự mọc lên ở sân trường
Các em gộp những ký hiệu tại gia của mình lại, mượn của nhau, thống nhất dần. Chẳng bao lâu, một hệ giao tiếp chung hình thành. Giáo viên không hiểu các em đang nói gì.
Giữa thập niên tám mươi, bộ giáo dục Nicaragua mời nhà ngôn ngữ học Mỹ Judy Kegl tới tìm hiểu. Bà nhận ra mình đang chứng kiến một điều hiếm có: một ngôn ngữ ở những bước đầu tiên của đời nó.
Kegl và các nhà nghiên cứu sau đó, nổi bật là Ann Senghas, theo dõi ngôn ngữ này qua nhiều năm, ghi hình nhiều thế hệ người ký hiệu. Họ thấy một điều then chốt: lớp đầu tiên, những người đã lớn tuổi khi vào trường, dùng một hệ ký hiệu khá thô, nhiều biến thể. Các lớp sau, vào trường khi còn rất nhỏ, dùng một hệ phong phú và có quy tắc hơn hẳn.
Nói cách khác, ngôn ngữ không phát triển chủ yếu nhờ người lớn tinh chỉnh, mà nhờ trẻ nhỏ tiếp nhận một đầu vào lộn xộn rồi tái tạo nó thành một hệ thống chặt chẽ hơn.
Ngữ pháp hình thành trước mắt các nhà khoa học
Một nghiên cứu nổi tiếng đầu những năm hai nghìn của Senghas và cộng sự cho các thế hệ người ký hiệu xem một đoạn phim hoạt hình, trong đó một nhân vật lăn tròn xuống dốc, rồi nhờ họ kể lại.
Người nói tiếng Tây Ban Nha khi kể kèm cử chỉ thường làm một động tác liền, vừa xoay vừa đi xuống. Lớp người ký hiệu đầu tiên cũng hay làm như vậy. Nhưng các lớp sau tách thành hai ký hiệu rời: một cho cách chuyển động, lăn tròn, và một cho hướng chuyển động, đi xuống, rồi ghép chúng lại theo thứ tự.
Việc tách một trải nghiệm liền mạch thành những đơn vị rời rồi ghép lại theo quy tắc là đặc trưng của ngôn ngữ, khác với cử chỉ. Các nhà nghiên cứu thấy nó xuất hiện chủ yếu nhờ những người học từ khi còn nhỏ.
Những thay đổi khác cũng được ghi nhận, như dùng không gian trước mặt để đánh dấu ai làm gì với ai, một kiểu ngữ pháp không gian phổ biến ở các ngôn ngữ ký hiệu lâu đời.
Câu chuyện này chứng minh điều gì?
Ngôn ngữ ký hiệu Nicaragua thường được dẫn trong tranh luận về năng lực ngôn ngữ bẩm sinh. Phía ủng hộ ngữ pháp phổ quát xem nó là bằng chứng mạnh: trẻ em không chỉ học ngôn ngữ, mà còn có thể tạo ra cấu trúc ngữ pháp từ một đầu vào nghèo nàn.
Phía nhấn mạnh học tập và giao tiếp xã hội đáp rằng ngôn ngữ ấy hình thành trong một cộng đồng đông đảo, nhiều năm tương tác, và trẻ nhỏ là những người học thống kê rất giỏi. Cấu trúc có thể nảy sinh từ chính quá trình truyền lại qua nhiều thế hệ người học.
Có một điểm gần như ai cũng đồng ý: trẻ em đóng vai trò đặc biệt trong việc biến một hệ giao tiếp lỏng lẻo thành ngôn ngữ thật sự. Điều này giống với một giả thuyết về ngôn ngữ creole, sinh ra khi trẻ em lớn lên trong cộng đồng dùng một ngôn ngữ chắp vá.
Một trường hợp tương tự được nghiên cứu là ngôn ngữ ký hiệu của một làng Bedouin ở Israel, nơi tỷ lệ khiếm thính bẩm sinh cao, và ngôn ngữ ký hiệu hình thành trong vài thế hệ.
Bài học cho giáo dục người khiếm thính
Câu chuyện Nicaragua cũng là bài học về giáo dục. Phương pháp chỉ dạy đọc môi, cấm dùng ký hiệu, từng phổ biến ở nhiều nước trong thời gian dài. Kinh nghiệm ở Nicaragua và nhiều nơi khác cho thấy trẻ khiếm thính cần được tiếp cận một ngôn ngữ đầy đủ càng sớm càng tốt.
Ngày nay, ngôn ngữ ký hiệu được giới ngôn ngữ học công nhận là ngôn ngữ thật sự, với ngữ pháp phức tạp không kém ngôn ngữ nói. Chúng không phải là phiên bản cử chỉ của tiếng nói xung quanh.
Ở Việt Nam, cộng đồng người khiếm thính cũng có ngôn ngữ ký hiệu với những biến thể vùng miền, và việc nghiên cứu, công nhận, dạy học bằng ngôn ngữ ấy vẫn đang tiếp diễn.
Có lẽ điều cảm động nhất của câu chuyện là: chỉ cần đặt những đứa trẻ cạnh nhau, nhu cầu được hiểu và được nói đã đủ để chúng dựng nên cả một ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ ký hiệu có giống nhau trên khắp thế giới không?
Không. Mỗi cộng đồng người khiếm thính có ngôn ngữ ký hiệu riêng, khác nhau như ngôn ngữ nói. Ngôn ngữ ký hiệu Mỹ và ngôn ngữ ký hiệu Anh, chẳng hạn, khác nhau rất nhiều dù hai nước cùng nói tiếng Anh.
Ký hiệu tại gia là gì?
Đó là hệ cử chỉ mà một trẻ khiếm thính và gia đình tự nghĩ ra để giao tiếp khi không có ngôn ngữ ký hiệu chung. Nghiên cứu cho thấy ngay cả ký hiệu tại gia cũng có những mầm mống cấu trúc.
Ngôn ngữ creole là gì?
Creole là ngôn ngữ đầy đủ hình thành từ một ngôn ngữ giao tiếp tạm bợ khi các cộng đồng khác tiếng sống chung, thường qua thế hệ trẻ em lớn lên trong môi trường ấy. Vai trò chính xác của trẻ em trong quá trình này vẫn còn được tranh luận.
Vì sao trẻ nhỏ đóng vai trò lớn hơn người lớn?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trẻ nhỏ có thiên hướng mạnh trong việc tìm và áp đặt quy tắc lên đầu vào ngôn ngữ, trong khi người lớn học ngôn ngữ mới dễ giữ lại những biến thể lộn xộn. Cơ chế cụ thể vẫn đang được nghiên cứu.
Ngôn ngữ ký hiệu Nicaragua có tên chính thức không?
Trong tiếng Tây Ban Nha, giới nghiên cứu phân biệt dạng sơ khai của lớp đầu với dạng hoàn chỉnh hơn của các lớp sau. Cộng đồng người khiếm thính Nicaragua ngày nay dùng ngôn ngữ này trong đời sống và giáo dục.
