Theo Noam Chomsky, con người sinh ra đã có sẵn một bộ khung ngôn ngữ trong não, gọi là ngữ pháp phổ quát, và đó là lý do mọi đứa trẻ bình thường đều học được tiếng mẹ đẻ nhanh và đúng từ một lượng nghe ít ỏi, lộn xộn. Phía phản đối cho rằng trẻ chỉ cần những khả năng học chung rất mạnh cộng với môi trường giao tiếp phong phú.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Ít có câu hỏi nào trong khoa học về con người gây tranh cãi lâu như câu này: ngôn ngữ là thứ ta học, hay thứ mọc ra trong ta. Tập này mình kể lập luận của Chomsky, những người phản bác ông, và chỗ tranh luận đang đứng.
Cuộc cách mạng năm năm mươi bảy
Giữa thế kỷ hai mươi, tâm lý học hành vi đang thống trị. Theo quan điểm ấy, trẻ học nói như học mọi hành vi khác: bắt chước, được khen thì lặp lại, bị sửa thì bỏ. Nhà tâm lý học Skinner viết cả một cuốn sách giải thích ngôn ngữ theo hướng này.
Năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, Noam Chomsky xuất bản cuốn Cấu trúc cú pháp, đề xuất rằng ngữ pháp là một hệ thống quy tắc tạo sinh: từ một bộ quy tắc hữu hạn, ta tạo ra và hiểu được vô số câu chưa từng nghe.
Hai năm sau, ông viết một bài phê bình cuốn sách của Skinner, lập luận rằng mô hình kích thích và phản xạ không thể giải thích sự sáng tạo của ngôn ngữ. Bài phê bình này thường được xem là một cột mốc của cuộc chuyển sang khoa học nhận thức.
Ông đưa ra một câu ví dụ nổi tiếng bằng tiếng Anh, dịch đại ý là những ý tưởng xanh lục không màu ngủ một cách giận dữ. Câu vô nghĩa, nhưng người bản ngữ nào cũng thấy nó đúng ngữ pháp, còn đảo ngược thứ tự từ thì thấy sai. Vậy ngữ pháp không phải là ý nghĩa, cũng không phải là tần suất đã nghe.
Lập luận nghèo kích thích
Trụ cột trong lập luận của Chomsky là cái ông gọi là sự nghèo nàn của kích thích. Trẻ nghe một lượng câu hữu hạn, nhiều câu lỡ dở, vấp váp. Ít ai sửa ngữ pháp cho trẻ một cách có hệ thống. Vậy mà mọi đứa trẻ đều đạt tới một hệ ngữ pháp phức tạp, và giống nhau đáng kể trong cùng cộng đồng.
Hơn nữa, trẻ không mắc một số kiểu lỗi mà nếu chỉ học từ dữ liệu, ta tưởng trẻ phải mắc. Ví dụ hay được nêu trong tiếng Anh là cách đảo trợ động từ khi đặt câu hỏi: trẻ dường như mặc nhiên biết quy tắc dựa trên cấu trúc của câu, chứ không dựa trên thứ tự từ bề mặt.
Kết luận của Chomsky: trẻ phải mang sẵn những ràng buộc về hình dạng có thể có của ngữ pháp. Môi trường chỉ cần chọn ra những thông số cụ thể cho ngôn ngữ trẻ đang nghe.
Trong những thập niên sau, lý thuyết của ông thay đổi nhiều lần, từ mô hình nguyên tắc và thông số tới chương trình tối giản, ngày càng thu hẹp phần bẩm sinh. Ở dạng gần đây, ông và cộng sự gợi ý phần cốt lõi có thể chỉ là khả năng lồng cấu trúc vào nhau, gọi là đệ quy.
Phản biện: trẻ học giỏi hơn ta tưởng
Phía phản đối mạnh nhất đến từ các nhà nghiên cứu theo hướng dựa trên sử dụng, như Michael Tomasello. Họ cho rằng trẻ học ngôn ngữ bằng những năng lực nhận thức chung: đọc ý định người khác, cùng chú ý vào một vật, nhận ra khuôn mẫu, và dần dần xây ngữ pháp từ những mẩu câu cụ thể.
Một thí nghiệm nổi tiếng giữa thập niên chín mươi cho trẻ tám tháng tuổi nghe một chuỗi âm tiết vô nghĩa liền mạch vài phút. Sau đó trẻ phân biệt được những cụm âm thường đi với nhau và những cụm chỉ tình cờ nối tiếp. Trẻ đang âm thầm tính xác suất.
Phía này cũng chỉ ra rằng dữ liệu trẻ nghe không nghèo như Chomsky giả định. Lời nói của người lớn với trẻ có cấu trúc rõ, lặp lại nhiều, và trẻ nhận được những phản hồi gián tiếp tinh tế.
Họ còn thách thức ý tưởng phổ quát: khi khảo sát hàng nghìn ngôn ngữ, gần như mọi đặc điểm từng được đề xuất là phổ quát đều có ngoại lệ. Một số nhà ngôn ngữ học còn tuyên bố tìm thấy ngôn ngữ dường như không dùng đệ quy, tuyên bố này đến nay vẫn gây tranh cãi gay gắt.
Mô hình ngôn ngữ lớn có làm thay đổi cuộc tranh luận?
Những năm gần đây, các mô hình ngôn ngữ do máy học từ khối dữ liệu văn bản khổng lồ tạo ra câu trôi chảy, đúng ngữ pháp, mà không được lập trình sẵn quy tắc nào. Nhiều người xem đây là bằng chứng rằng ngữ pháp có thể học được từ dữ liệu.
Phía Chomsky đáp rằng những mô hình ấy học từ lượng chữ lớn hơn hàng nghìn lần những gì một đứa trẻ được nghe, và chúng học được cả những ngôn ngữ giả mà con người không thể học tự nhiên. Vậy chúng không nói gì nhiều về cách trẻ học.
Một số nhà nghiên cứu đang thử huấn luyện mô hình với lượng dữ liệu tương đương một đứa trẻ, để xem ranh giới thật nằm ở đâu. Kết quả ban đầu còn đang được bàn luận.
Câu hỏi có lẽ không còn là bẩm sinh hay học được, mà là con người mang sẵn bao nhiêu thiên hướng, và chúng chuyên biệt cho ngôn ngữ đến mức nào.
Điều mà cả hai phía đều đồng ý
Dù bất đồng sâu sắc, hai phía có những điểm chung. Con người là loài duy nhất có ngôn ngữ với cấu trúc phức tạp như vậy. Trẻ không học nói như học một môn ở trường. Và có một giai đoạn trong đời mà việc học ngôn ngữ đặc biệt dễ dàng.
Các nghiên cứu về trẻ mất cơ hội tiếp xúc ngôn ngữ trong những năm đầu, dù hiếm và khó diễn giải, cho thấy khả năng đạt ngữ pháp trọn vẹn giảm đi rõ rệt nếu bắt đầu quá muộn.
Bạn có thể tự thấy sức mạnh của năng lực ấy khi nghe một đứa trẻ ba tuổi nói một câu sai rất có quy luật, như dùng một quy tắc đúng vào chỗ có ngoại lệ. Lỗi ấy chứng tỏ trẻ đang suy ra quy tắc, chứ không chỉ bắt chước.
Lần tới bạn nghe một em bé nói một câu chưa ai dạy, hãy nhớ rằng câu nói nhỏ ấy là trung tâm của một trong những cuộc tranh luận lớn nhất khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Ngữ pháp phổ quát có phải là một ngôn ngữ chung của loài người không?
Không. Đó là giả thuyết về những ràng buộc và khả năng bẩm sinh quy định hình dạng của mọi ngôn ngữ có thể có. Các ngôn ngữ cụ thể vẫn rất khác nhau.
Đệ quy trong ngôn ngữ là gì?
Đệ quy là khả năng lồng một cấu trúc vào trong cấu trúc cùng loại, như câu chuyện mà ông kể rằng bà nói rằng chú biết rằng. Nhờ đó, về nguyên tắc, câu có thể dài vô hạn.
Trẻ song ngữ có bị chậm nói không?
Các nghiên cứu cho thấy trẻ song ngữ có thể biết ít từ hơn ở mỗi ngôn ngữ riêng lẻ trong giai đoạn đầu, nhưng tổng số từ ở cả hai ngôn ngữ thường tương đương. Nếu lo ngại về phát triển ngôn ngữ, nên hỏi chuyên gia.
Chomsky còn nổi tiếng vì điều gì khác?
Ngoài ngôn ngữ học, ông còn có những đóng góp cho khoa học máy tính lý thuyết, với hệ thống phân loại các loại ngữ pháp hình thức. Ông cũng là một nhà bình luận xã hội có tiếng.
Giai đoạn vàng học ngôn ngữ có thật không?
Có bằng chứng tốt rằng học ngôn ngữ, nhất là phát âm và ngữ pháp, dễ dàng hơn ở tuổi nhỏ. Nhưng ranh giới không cứng, và người lớn vẫn học ngoại ngữ đến trình độ rất cao.
