Nghịch lý con tàu Theseus hỏi rằng nếu thay dần từng tấm ván của một con tàu cho đến khi không còn tấm cũ nào, thì nó còn là con tàu ban đầu không. Áp vào con người, câu hỏi trở thành: điều gì khiến bạn hôm nay và đứa trẻ trong tấm ảnh cũ là cùng một người.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Đây là một câu đố có tuổi hơn hai nghìn năm, mà lại nóng lên mỗi khi khoa học chạm tới trí nhớ, cấy ghép hay sao chép bộ não. Tập này mình đi từ con tàu bằng gỗ tới câu hỏi về chính mình.
Câu đố bắt đầu từ đâu?
Nhà viết tiểu sử Hy Lạp Plutarch kể rằng người Athens giữ con tàu của người anh hùng Theseus qua nhiều đời, thay những tấm ván mục bằng ván mới. Các triết gia khi ấy đã lấy nó làm ví dụ cho câu hỏi một vật lớn lên hay thay đổi có còn là nó không.
Đến thế kỷ mười bảy, Thomas Hobbes thêm một nước khiến câu đố khó hẳn. Giả sử có người nhặt hết những tấm ván cũ bị thay ra, rồi ráp lại thành một con tàu. Giờ có hai con tàu. Chiếc nào mới là tàu của Theseus.
Nếu bạn nói chiếc đang neo ở cảng, bạn đang chọn sự liên tục về hình dạng và chức năng. Nếu bạn nói chiếc ráp từ ván cũ, bạn đang chọn vật liệu gốc. Cả hai đều có lý, và chính vì vậy mà câu đố tồn tại.
Với một con tàu, có người cho rằng đây chỉ là chuyện quy ước đặt tên, tuỳ mục đích mà chọn. Nhưng khi thay con tàu bằng một con người, ta khó mà chấp nhận rằng mình là ai chỉ là chuyện quy ước.
Locke: ta là ta nhờ trí nhớ
Cuối thế kỷ mười bảy, John Locke đề xuất một câu trả lời có ảnh hưởng lâu dài. Theo ông, cái làm nên một con người, xét như một chủ thể, là sự liên tục của ý thức, và ông nhấn mạnh vào trí nhớ. Bạn là đứa trẻ năm xưa vì bạn có thể nhớ lại những trải nghiệm của nó.
Locke đưa ra một thí nghiệm tư duy: nếu linh hồn của một hoàng tử, mang theo toàn bộ ký ức, nhập vào thân thể một người thợ đóng giày, thì ai cũng sẽ xem người ấy là hoàng tử. Thân thể không phải là thứ quyết định.
Ý tưởng này có hệ quả đạo đức rõ ràng. Nếu một người thật sự không còn liên hệ ý thức nào với một việc làm trong quá khứ, thì việc trừng phạt họ vì việc đó có còn công bằng không.
Thuyết trí nhớ nghe rất tự nhiên, vì phần lớn chúng ta cảm thấy mình là câu chuyện mình nhớ được.
Lời phản bác của viên sĩ quan dũng cảm
Thế kỷ mười tám, triết gia người Scotland Thomas Reid dựng một phản ví dụ gọn gàng. Một cậu bé bị đánh đòn vì ăn trộm táo. Lớn lên làm sĩ quan, anh nhớ trận đòn ấy. Về già làm tướng, ông nhớ thời làm sĩ quan nhưng đã quên hẳn trận đòn.
Theo Locke, viên tướng là viên sĩ quan, viên sĩ quan là cậu bé, nhưng viên tướng lại không phải là cậu bé, vì không nhớ gì về nó. Mà đồng nhất thì phải bắc cầu: nếu A là B và B là C thì A phải là C. Thuyết trí nhớ đơn giản tự mâu thuẫn.
Những người theo Locke về sau sửa lại: không cần nhớ trực tiếp, chỉ cần một chuỗi trí nhớ chồng lên nhau, mỗi mắt xích nhớ được mắt xích trước. Bản vá này cứu được ví dụ của Reid.
Nhưng nó lại gặp một vấn đề khác: trí nhớ giả. Nếu ta cấy cho bạn ký ức sống động về một chuyến đi bạn chưa từng đi, bạn có trở thành người đã đi không. Muốn loại trí nhớ giả, ta phải nói trí nhớ thật là trí nhớ của chính người ấy, mà như vậy là vòng lặp.
Parfit và cỗ máy dịch chuyển
Nhà triết học Anh Derek Parfit, trong cuốn Lý lẽ và con người xuất bản năm một nghìn chín trăm tám mươi tư, đẩy câu hỏi tới cực điểm. Hãy tưởng tượng một cỗ máy quét toàn bộ cơ thể bạn, huỷ bản gốc, rồi dựng một bản giống hệt trên sao Hoả. Người tỉnh dậy trên sao Hoả nhớ mọi điều bạn nhớ. Có phải bạn vừa đi du lịch, hay bạn vừa chết.
Giờ thêm một nút trục trặc: máy dựng bản sao nhưng quên huỷ bản gốc. Có hai người cùng nhớ là bạn. Cả hai không thể cùng là bạn, vì họ là hai người khác nhau.
Kết luận gây sốc của Parfit là câu hỏi người kia có phải là mình không có thể không có đáp án sâu xa nào, và quan trọng hơn, nó không phải là điều thật sự đáng bận tâm. Điều đáng bận tâm là sự liên tục tâm lý: trí nhớ, tính cách, dự định được nối tiếp.
Chính Parfit viết rằng nhận ra điều này khiến ông bớt sợ cái chết và quan tâm nhiều hơn tới người khác. Nhiều người đọc thấy ở đây nét gần gũi với tư tưởng vô ngã của Phật giáo, và Parfit cũng từng ghi nhận sự gần gũi đó.
Câu hỏi này còn sống ở đâu hôm nay?
Y học đặt nó ra rất cụ thể. Người mắc chứng mất trí nhớ nặng có còn là người mà gia đình từng biết không. Những quyết định về chăm sóc cuối đời đôi khi dựa ngầm vào câu trả lời cho câu hỏi đó.
Luật pháp cũng gặp nó: một người có trách nhiệm về lời hứa hay tội lỗi của chính mình mấy chục năm trước đến đâu, khi tính cách và trí nhớ đã đổi rất nhiều.
Và nếu một ngày công nghệ cho phép sao chép thông tin của não, câu hỏi của Parfit sẽ không còn là thí nghiệm tư duy nữa. Giới triết học hiện vẫn chia rẽ giữa thuyết tâm lý, thuyết thân thể và những người cho rằng câu hỏi không có đáp án xác định.
Thử nhìn một tấm ảnh hồi nhỏ của mình và hỏi: điều gì nối mình với đứa trẻ ấy, và nếu sợi dây đó đứt, mình còn muốn gọi đứa trẻ ấy là mình không.
Câu hỏi thường gặp
Plutarch có đưa ra đáp án cho con tàu Theseus không?
Plutarch chủ yếu ghi lại rằng các triết gia dùng con tàu làm ví dụ tranh luận, một bên cho rằng nó vẫn là tàu cũ, bên kia cho rằng không. Ông không chốt một lời giải.
Đồng nhất về số lượng và đồng nhất về tính chất khác nhau thế nào?
Hai chiếc áo cùng mẫu thì giống nhau về tính chất nhưng là hai vật. Đồng nhất về số lượng nghĩa là chỉ có một vật duy nhất. Câu hỏi bản ngã là câu hỏi về loại đồng nhất thứ hai.
Thuyết thân thể về bản ngã nói gì?
Thuyết này cho rằng bạn là cùng một người chừng nào cùng một cơ thể sống, hoặc cùng một bộ não, còn tiếp tục tồn tại. Nó tránh được vấn đề trí nhớ giả, nhưng lại gặp khó với những thí nghiệm tưởng tượng về hoán đổi não.
Tế bào cơ thể thay mới có làm ta thành người khác không?
Về mặt vật liệu, phần lớn cơ thể luôn được thay mới dần, nhưng ít ai cho rằng vì thế mà ta thành người khác. Điều này cho thấy trực giác của ta nghiêng về sự liên tục của tổ chức và quá trình hơn là vật liệu.
Đọc gì để tìm hiểu thêm về đồng nhất cá nhân?
Chương về đồng nhất và khác biệt trong cuốn Tiểu luận về hiểu biết con người của Locke là điểm khởi đầu kinh điển. Phần ba cuốn Lý lẽ và con người của Parfit là tác phẩm hiện đại có ảnh hưởng nhất, dù khá khó đọc.
