Nhiều người đóng góp then chốt cho những bước ngoặt khoa học lớn đã không được nhận giải Nobel, vì quy định giới hạn ba người, vì không trao cho người đã mất, vì định kiến thời đại, hoặc vì công lao thường được gán cho người đứng đầu nhóm. Ba trường hợp được nhắc nhiều nhất là Lise Meitner, Ngô Kiện Hùng và Jocelyn Bell Burnell.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Giải thưởng lớn là cách xã hội ghi nhớ khoa học, nhưng trí nhớ ấy có những chỗ trống. Tập này mình kể ba câu chuyện, không để phán xét các hội đồng, mà để hiểu vì sao khoa học thật phức tạp hơn danh sách người đoạt giải.
Lise Meitner và phân hạch hạt nhân
Lise Meitner là nhà vật lý người Áo, làm việc nhiều thập niên ở Berlin cùng nhà hoá học Otto Hahn. Năm một nghìn chín trăm ba mươi tám, vì gốc Do Thái, bà phải rời nước Đức, sang Thuỵ Điển.
Cuối năm ấy, Hahn và cộng sự Fritz Strassmann bắn neutron vào urani và tìm thấy bari, một nguyên tố nhẹ hơn nhiều, điều họ không giải thích được. Hahn viết thư cho Meitner. Trong kỳ nghỉ đông, Meitner cùng cháu là Otto Frisch đưa ra giải thích: hạt nhân urani đã vỡ đôi, giải phóng năng lượng lớn. Họ gọi hiện tượng ấy là phân hạch.
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, giải Nobel hoá học được trao riêng cho Hahn. Meitner không có tên. Các nghiên cứu lịch sử về sau, dựa trên hồ sơ của hội đồng Nobel khi được công khai, cho thấy những hạn chế trong cách hội đồng đánh giá công trình liên ngành và hoàn cảnh chiến tranh đã góp phần vào quyết định này.
Meitner được đề cử rất nhiều lần nhưng không bao giờ nhận giải. Nguyên tố số một trăm linh chín về sau được đặt tên là meitneri để vinh danh bà.
Ngô Kiện Hùng và đối xứng gương
Giữa thập niên năm mươi, hai nhà vật lý lý thuyết Lý Chính Đạo và Dương Chấn Ninh đặt câu hỏi táo bạo: liệu lực tương tác yếu có phân biệt trái với phải, tức vi phạm đối xứng gương, điều mà gần như mọi người mặc định là không thể.
Họ cần một thí nghiệm. Ngô Kiện Hùng, nhà vật lý thực nghiệm gốc Trung Quốc làm việc ở Mỹ, nổi tiếng về độ chính xác, thiết kế và thực hiện thí nghiệm với hạt nhân coban phóng xạ được làm lạnh tới gần độ không tuyệt đối, phối hợp với một nhóm ở Cục Tiêu chuẩn Quốc gia Mỹ.
Kết quả công bố đầu năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy cho thấy rõ ràng tự nhiên phân biệt trái phải trong phân rã này. Đó là một cú sốc với vật lý.
Cùng năm ấy, giải Nobel vật lý được trao cho Lý Chính Đạo và Dương Chấn Ninh. Ngô Kiện Hùng không có tên. Bà về sau nhận nhiều giải thưởng lớn khác, trong đó có giải Wolf vật lý đầu tiên, và được gọi trìu mến là đệ nhất phu nhân của vật lý.
Jocelyn Bell Burnell và tín hiệu lạ
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, Jocelyn Bell, nghiên cứu sinh ở Cambridge, phụ trách vận hành một kính thiên văn vô tuyến mà bà góp tay xây dựng, và phân tích hàng trăm mét giấy ghi dữ liệu.
Bà để ý một vệt nhiễu nhỏ lặp lại, mà người khác có thể đã bỏ qua. Kiểm tra kỹ, đó là một chuỗi xung đều đặn đến kinh ngạc. Nhóm từng đùa đặt tên cho nó là người xanh bé nhỏ, vì độ đều đặn khiến người ta nghĩ tới tín hiệu nhân tạo. Về sau, nguồn tín hiệu được hiểu là sao neutron quay nhanh, gọi là sao xung.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, giải Nobel vật lý được trao cho thầy hướng dẫn của bà là Antony Hewish cùng Martin Ryle. Việc bà không có tên gây tranh cãi kéo dài.
Chính Bell Burnell nhiều lần nói một cách điềm đạm rằng giải thưởng cho nghiên cứu sinh là chuyện hiếm thời ấy. Năm hai nghìn không trăm mười tám, bà nhận một giải thưởng khoa học lớn khác, và dành toàn bộ tiền thưởng lập quỹ học bổng cho những người trẻ ít được đại diện trong vật lý.
Vì sao giải thưởng bỏ sót người?
Có những nguyên nhân thuộc về quy định. Giải Nobel khoa học trao tối đa ba người và không trao cho người đã mất. Khi một phát hiện cần nhiều người hơn, hoặc người then chốt mất sớm, sẽ có người bị bỏ lại.
Có những nguyên nhân thuộc về thời đại: định kiến về giới, về sắc tộc, về vị trí trong thứ bậc học thuật. Nghiên cứu sinh, trợ lý, kỹ thuật viên ít được nhìn thấy hơn người đứng đầu.
Nhà xã hội học Robert Merton gọi một hiện tượng liên quan là hiệu ứng Matthew: người đã nổi tiếng nhận được nhiều công nhận hơn cho cùng một đóng góp, còn người ít tiếng tăm bị chìm đi. Tên gọi lấy từ một câu trong Kinh Thánh về việc người có sẽ được thêm.
Cũng cần công bằng: hội đồng giải thưởng phải chọn trong rất nhiều ứng viên xứng đáng, và không có cách chọn nào hoàn hảo. Vấn đề là những chỗ trống thường không ngẫu nhiên mà theo một khuôn mẫu.
Ta nên nhìn giải thưởng thế nào?
Giải thưởng lớn có giá trị: chúng làm công chúng chú ý tới khoa học, tôn vinh những thành tựu thật, và tạo cảm hứng cho người trẻ. Không nên coi nhẹ chúng.
Nhưng nên nhớ chúng là một cách kể chuyện, không phải toàn bộ lịch sử. Khoa học hiện đại ngày càng là công việc của tập thể lớn, và câu chuyện một hai thiên tài đơn độc ngày càng xa thực tế.
Một số giải thưởng mới đã bắt đầu trao cho cả nhóm, và những tổ chức lớn như nhóm thí nghiệm sóng hấp dẫn hay nhóm máy gia tốc được ghi nhận ở nhiều giải.
Lần tới đọc tin ai đó đoạt giải lớn, bạn có thể hỏi thêm: ai đã làm việc bên cạnh họ, và câu chuyện của những người ấy là gì.
Câu hỏi thường gặp
Lise Meitner có tham gia chế tạo bom nguyên tử không?
Không. Bà từ chối lời mời tham gia dự án chế tạo bom nguyên tử của Mỹ trong chiến tranh, và nói rằng bà không muốn dính dáng tới việc chế tạo bom.
Đối xứng gương trong vật lý là gì?
Đó là ý tưởng rằng một quá trình vật lý và hình ảnh của nó trong gương đều tuân theo cùng định luật. Thí nghiệm của Ngô Kiện Hùng cho thấy lực tương tác yếu không tuân theo đối xứng này.
Sao xung là gì?
Sao xung là sao neutron quay rất nhanh, phát ra chùm sóng vô tuyến như ngọn hải đăng. Mỗi lần chùm sóng quét qua Trái Đất, ta nhận được một xung đều đặn.
Giải Nobel có bao giờ trao cho người đã mất không?
Theo quy định hiện hành, giải không trao cho người đã mất, trừ khi người đó mất sau khi giải đã được công bố. Đã có một trường hợp nổi tiếng năm hai nghìn không trăm mười một, khi người được chọn đã mất vài ngày trước khi công bố mà hội đồng chưa biết.
Hiệu ứng Matthew là gì?
Đó là hiện tượng người đã có uy tín được ghi công nhiều hơn cho cùng một đóng góp, khiến khoảng cách giữa người nổi tiếng và người ít tên tuổi ngày càng lớn. Nhà xã hội học Robert Merton đặt tên cho nó cuối thập niên sáu mươi.
