Nguồn gốc ngôn ngữ vẫn là câu hỏi mở, vì lời nói không để lại hoá thạch. Các nhà khoa học chỉ có những dấu vết gián tiếp: giải phẫu, gen, vật khắc biểu tượng, hành vi của loài vật, thí nghiệm với người. Ước tính thời điểm ngôn ngữ xuất hiện dao động từ vài chục nghìn tới hơn một triệu năm, tuỳ cách định nghĩa ngôn ngữ.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Có thời một hội ngôn ngữ học lớn ở châu Âu cấm hẳn các bài viết về đề tài này, vì quá nhiều suy đoán không kiểm chứng được. Hơn một thế kỷ sau, câu hỏi trở lại với công cụ mới. Tập này mình kể ta đã biết thêm được gì.
Lệnh cấm năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi sáu, Hội Ngôn ngữ học Paris ghi vào điều lệ rằng hội không nhận bất kỳ bài viết nào về nguồn gốc ngôn ngữ. Lý do là đề tài đã đẻ ra quá nhiều giả thuyết tưởng tượng, mỗi người một kiểu, không cách nào kiểm tra.
Những giả thuyết thời ấy được đặt những cái tên vui: ngôn ngữ bắt đầu từ bắt chước tiếng con vật, từ tiếng kêu cảm thán, từ tiếng hò khi làm việc chung. Mỗi cái giải thích được vài từ, nhưng không giải thích được ngữ pháp.
Lệnh cấm phản ánh một tinh thần đúng đắn: câu hỏi không có bằng chứng thì không nên chiếm chỗ của khoa học. Trong gần một thế kỷ, các nhà ngôn ngữ học phần lớn tránh đề tài này.
Từ cuối thế kỷ hai mươi, với sự phát triển của khảo cổ học, di truyền học, khoa học thần kinh và nghiên cứu động vật, câu hỏi trở lại như một lĩnh vực liên ngành nghiêm túc.
Bắt đầu từ đôi tay hay từ giọng hát?
Một giả thuyết có ảnh hưởng cho rằng ngôn ngữ bắt đầu bằng cử chỉ. Các loài vượn lớn dùng cử chỉ tay linh hoạt và có chủ đích hơn nhiều so với tiếng kêu, vốn khá cố định. Vùng não điều khiển tay và vùng não ngôn ngữ ở người có quan hệ gần gũi. Người ta dùng tay khi nói, kể cả khi nói điện thoại.
Ngôn ngữ ký hiệu của người khiếm thính là ngôn ngữ đầy đủ, cho thấy năng lực ngôn ngữ không gắn chặt với âm thanh. Theo giả thuyết này, lời nói dần thay thế cử chỉ vì giải phóng đôi tay và dùng được trong bóng tối.
Một hướng khác, có từ chính Darwin, cho rằng trước ngôn ngữ có một dạng tiền ngôn ngữ giống âm nhạc: những chuỗi âm có giai điệu, dùng trong tán tỉnh và gắn kết, chưa mang nghĩa từng phần. Về sau, chuỗi âm ấy được chia nhỏ thành các đơn vị mang nghĩa.
Hai giả thuyết không loại trừ nhau, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả cử chỉ lẫn giọng nói đã cùng tham gia.
Ngồi lê đôi mách thay cho chải lông
Nhà nhân học Robin Dunbar đề xuất một giả thuyết xã hội. Loài linh trưởng duy trì quan hệ bằng cách chải lông cho nhau, mất nhiều thời gian và chỉ làm được với một con mỗi lúc. Khi nhóm người lớn dần, chải lông không còn đủ để giữ quan hệ với tất cả.
Theo Dunbar, ngôn ngữ, và đặc biệt chuyện trò về người khác, cho phép duy trì quan hệ với nhiều người cùng lúc, và trao đổi thông tin về ai đáng tin, ai không.
Giả thuyết này giải thích vì sao phần lớn câu chuyện của con người, khi được ghi lại, là về người khác. Nhưng nó giải thích vì sao cần ngôn ngữ hơn là ngôn ngữ đã xuất hiện bằng cách nào.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng không có một nguyên nhân duy nhất. Ngôn ngữ có lẽ là kết quả của nhiều áp lực cùng tác động trong một thời gian dài.
Gen, xương và người Neanderthal
Từ thập niên chín mươi, các nhà khoa học nghiên cứu một gia đình ở Anh mà nhiều thành viên gặp khó khăn nặng về nói và ngữ pháp. Đầu những năm hai nghìn, họ xác định được một đột biến ở gen có tên FOXP hai. Báo chí từng gọi nó là gen ngôn ngữ, một cách nói bị các nhà khoa học phản đối, vì gen này có ở nhiều loài và tham gia nhiều chức năng, đặc biệt là điều khiển vận động tinh vi.
Phiên bản gen FOXP hai của người hiện đại khác của tinh tinh ở vài vị trí, và phân tích ADN cổ cho thấy người Neanderthal có cùng phiên bản với ta. Xương móng của Neanderthal, cái xương nhỏ nâng đỡ thanh quản, cũng rất giống người hiện đại.
Những bằng chứng ấy khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng người Neanderthal có thể đã có một dạng ngôn ngữ, đẩy thời điểm ngôn ngữ xuất hiện về xa hơn, tới tổ tiên chung của hai nhóm. Nhưng có khả năng nói không có nghĩa là đã có ngôn ngữ đầy đủ như ta.
Khảo cổ học góp thêm những vật mang tính biểu tượng, như mảnh đất son có khắc hoa văn ở các hang động Nam Phi có tuổi hàng chục nghìn năm. Tư duy biểu tượng thường được xem là đi cùng ngôn ngữ, dù quan hệ chính xác vẫn còn bàn.
Ngôn ngữ tự tiến hoá trong tay người dùng
Một hướng mới đến từ phòng thí nghiệm. Nhà ngôn ngữ học Simon Kirby và cộng sự cho người tham gia học một ngôn ngữ nhân tạo ngẫu nhiên, rồi người học truyền cho người sau, cứ thế qua nhiều lượt.
Sau vài lượt, ngôn ngữ ngẫu nhiên trở nên có cấu trúc: những phần của từ bắt đầu mang nghĩa ổn định, có quy tắc ghép. Không ai cố ý thiết kế. Cấu trúc nảy sinh vì chỉ những gì dễ học mới sống sót qua chuỗi truyền.
Kết quả này, cùng với câu chuyện ngôn ngữ ký hiệu Nicaragua, gợi ý rằng một phần cấu trúc của ngôn ngữ có thể đến từ tiến hoá văn hoá, chứ không nhất thiết đã được mã hoá sẵn trong gen.
Câu hỏi bao giờ và bằng cách nào con người bắt đầu nói có lẽ sẽ không bao giờ có câu trả lời chắc chắn tuyệt đối. Nhưng mỗi lần bạn kể một câu chuyện, bạn đang dùng thứ công cụ kỳ diệu nhất mà loài người từng tạo ra, và có lẽ cũng là thứ đã tạo ra loài người.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngôn ngữ không để lại hoá thạch?
Lời nói chỉ là âm thanh và chuyển động, không lưu lại vật chất. Chữ viết, thứ để lại dấu vết, chỉ mới xuất hiện khoảng vài nghìn năm, rất muộn so với ngôn ngữ nói.
Loài vật có ngôn ngữ không?
Nhiều loài có hệ thống giao tiếp phức tạp, như tiếng kêu báo động của khỉ hay điệu nhảy của ong. Nhưng chưa loài nào được chứng minh có ngôn ngữ với ngữ pháp kết hợp tự do và khả năng nói về điều vắng mặt như con người.
Gen FOXP hai có phải là gen ngôn ngữ không?
Không. FOXP hai là một gen điều hoà có ở nhiều loài, liên quan tới vận động tinh vi và học chuỗi động tác. Đột biến ở gen này gây khó khăn nói, nhưng ngôn ngữ phụ thuộc vào rất nhiều gen khác.
Tất cả ngôn ngữ có chung một tổ tiên không?
Không ai biết. Nếu ngôn ngữ xuất hiện một lần, mọi ngôn ngữ có thể có chung gốc, nhưng sau hàng chục nghìn năm, dấu vết đã bị xoá gần hết và phương pháp so sánh không truy ngược được xa như vậy.
Trẻ em có giúp ta hiểu nguồn gốc ngôn ngữ không?
Có một phần. Cách trẻ học nói và cách trẻ khiếm thính tạo ra ngôn ngữ ký hiệu mới cho thấy những thiên hướng mà bộ não người mang theo, gợi ý về những gì có thể đã xảy ra trong quá khứ xa.
