Tu Youyou nhận giải Nobel y học vì đã tìm ra artemisinin, một hoạt chất chiết từ cây thanh hao hoa vàng có tác dụng mạnh với ký sinh trùng sốt rét. Điểm then chốt trong câu chuyện là một dòng ghi chép trong sách thuốc cổ hơn một nghìn năm trăm năm tuổi, gợi cho bà ý tưởng chiết xuất ở nhiệt độ thấp, thay vì đun nóng như cách thông thường.
Chào bạn, đây là Nhà Học Thuật. Đây là một trong số ít giải Nobel khoa học có gốc rễ trực tiếp từ một văn bản y học cổ, và câu chuyện ấy thường bị kể sai theo hai hướng ngược nhau. Tập này mình kể lại cho đúng mức.
Bối cảnh: ký sinh trùng kháng thuốc
Giữa thế kỷ hai mươi, thuốc chính trị sốt rét là chloroquine. Đến thập niên sáu mươi, ký sinh trùng sốt rét ở nhiều vùng nhiệt đới, trong đó có Đông Nam Á, đã kháng thuốc này. Bệnh nhân không đáp ứng điều trị, và nhu cầu thuốc mới trở nên cấp bách.
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, Trung Quốc khởi động một dự án quốc gia bí mật để tìm thuốc sốt rét mới, quy tụ hàng trăm nhà khoa học từ nhiều viện. Hàng chục nghìn hợp chất tổng hợp và bài thuốc cổ truyền được sàng lọc.
Năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, Tu Youyou, khi ấy là nhà nghiên cứu ở Viện Trung y, được giao phụ trách một nhóm trong dự án. Bà được đào tạo cả về dược học hiện đại lẫn y học cổ truyền.
Nhóm của bà rà soát sách thuốc cổ, thu thập hơn hai nghìn bài thuốc, chọn ra vài trăm để thử trên động vật bị nhiễm sốt rét.
Một dòng chữ trong sách thuốc cổ
Cây thanh hao hoa vàng nằm trong danh sách, nhưng kết quả ban đầu không ổn định: có lúc dịch chiết có tác dụng, có lúc không. Nhiều nhóm có lẽ đã bỏ qua.
Tu Youyou đọc lại các văn bản cổ, và dừng ở một dòng trong cuốn sách thuốc cấp cứu của Cát Hồng, một thầy thuốc và đạo sĩ thế kỷ thứ tư. Sách viết, đại ý, lấy một nắm thanh hao, ngâm vào nước, vắt lấy nước mà uống.
Điều khiến bà chú ý là phương pháp không nhắc tới đun sôi, trong khi thuốc sắc truyền thống hầu hết đều đun. Bà suy ra có thể hoạt chất bị phá huỷ bởi nhiệt, và quyết định chiết xuất bằng dung môi sôi ở nhiệt độ thấp.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, dịch chiết mới cho tác dụng diệt ký sinh trùng gần như hoàn toàn trên chuột và khỉ bị nhiễm. Đây là bước ngoặt của cả dự án.
Từ dịch chiết tới thuốc
Trước khi thử trên bệnh nhân, cần chắc dịch chiết an toàn. Theo những gì được kể lại, Tu Youyou và vài đồng nghiệp đã tự nguyện dùng thử trên chính mình trước. Thời ấy, việc này không hiếm trong nghiên cứu, nhưng ngày nay quy trình thử nghiệm đã chặt chẽ hơn rất nhiều.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, hoạt chất tinh khiết được tách ra, đặt tên là artemisinin. Các nhóm khác trong dự án góp phần xác định cấu trúc hoá học, phát triển các dẫn xuất dễ dùng hơn, và tổ chức thử nghiệm lâm sàng.
Artemisinin có cấu trúc hoá học khác hẳn các thuốc sốt rét trước đó, với một cầu nối oxy đặc biệt, nên tác dụng theo cơ chế mới và hiệu quả với ký sinh trùng đã kháng thuốc cũ.
Vì dự án bí mật, các kết quả ban đầu được công bố không ghi tên cá nhân, và trong nhiều thập niên, thế giới ít biết ai đứng sau.
Giải Nobel năm hai nghìn không trăm mười lăm
Giải Nobel sinh lý học và y học năm ấy được chia: một nửa cho Tu Youyou vì phát hiện artemisinin, nửa còn lại cho William Campbell và Satoshi Omura vì phát hiện một loại thuốc trị bệnh do giun ký sinh. Cả hai phát hiện đều cứu sống và bảo vệ hàng triệu người ở những vùng nghèo.
Tu Youyou là người phụ nữ Trung Quốc đầu tiên nhận giải Nobel khoa học. Báo chí khi ấy nhấn mạnh bà không có bằng tiến sĩ, chưa từng học ở nước ngoài và khi đó chưa là viện sĩ.
Ngày nay, theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, các phác đồ phối hợp có artemisinin là điều trị chuẩn cho dạng sốt rét nguy hiểm nhất ở phần lớn các vùng lưu hành.
Việc ghi công cho một người duy nhất trong một dự án tập thể lớn cũng gây tranh luận ở chính Trung Quốc. Cũng như nhiều giải Nobel khác, giải này vinh danh một con người cụ thể, nhưng phía sau là hàng trăm người khác.
Bài học thật từ câu chuyện
Câu chuyện thường bị kể sai theo hai hướng. Một hướng nói rằng y học cổ truyền đã đúng từ đầu, khoa học hiện đại chỉ chứng nhận lại. Hướng kia nói rằng chỉ có phòng thí nghiệm hiện đại mới làm nên chuyện.
Thực tế nằm giữa: sách cổ cho một gợi ý quý, nhưng gợi ý ấy chỉ có giá trị khi được kiểm chứng bằng thí nghiệm có kiểm soát, tinh chế, xác định liều, thử lâm sàng nghiêm ngặt. Phần lớn các bài thuốc cổ được sàng lọc trong cùng dự án đã không cho kết quả.
Điều đáng lo hiện nay là ký sinh trùng kháng artemisinin đã xuất hiện, đặc biệt ở tiểu vùng sông Mê Kông. Các nhà khoa học đang theo dõi sát và tìm thuốc kế tiếp. Sốt rét phải được chẩn đoán và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, tuyệt đối không tự dùng cây thuốc thay thế.
Có lẽ bài học đẹp nhất là cách đọc: một nhà khoa học đọc một văn bản cổ không để tin theo, mà để tìm một câu hỏi. Đôi khi chỉ một chi tiết nhỏ như không đun sôi lại mở ra cả một phát kiến.
Câu hỏi thường gặp
Cây thanh hao hoa vàng có trồng ở Việt Nam không?
Có. Cây thanh hao hoa vàng được trồng ở một số địa phương Việt Nam làm nguyên liệu chiết xuất artemisinin. Tuy vậy, chỉ thuốc đã được bào chế và kiểm định mới dùng để điều trị.
Có thể tự uống nước lá thanh hao để chữa sốt rét không?
Không nên. Hàm lượng hoạt chất trong lá không ổn định, dùng không đủ liều còn góp phần làm ký sinh trùng kháng thuốc. Nghi sốt rét cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm và điều trị theo phác đồ.
Vì sao artemisinin được dùng phối hợp với thuốc khác?
Artemisinin diệt ký sinh trùng rất nhanh nhưng bị đào thải nhanh. Phối hợp với một thuốc tác dụng lâu hơn giúp diệt hết ký sinh trùng và làm chậm sự xuất hiện của kháng thuốc.
Cát Hồng là ai?
Cát Hồng là một nhân vật thời nhà Tấn ở Trung Quốc, vừa là đạo sĩ, vừa là thầy thuốc, để lại nhiều trước tác, trong đó có một cuốn sách thuốc dành cho các trường hợp khẩn cấp.
Ngoài artemisinin, còn thuốc nào có gốc từ cây cỏ?
Có nhiều, như aspirin có nguồn gốc liên quan tới vỏ cây liễu, hay quinine từ vỏ cây canh ki na từng là thuốc sốt rét chính trong nhiều thế kỷ. Mỗi thuốc đều phải qua quá trình tinh chế và thử nghiệm nghiêm ngặt.
